Við lifum og njótum, berj­umst og brölt­umst, molnum og deyjum. Svo hefst leik­ur­inn á ný. Læra yngri kyn­slóðir af hinum eldri eða er mann­kynið dæmt til að tor­tíma sjálfu sér í þver­móðsku sinni? Hefur eitrið tekið var­an­lega búsetu í gena­mengi mann­fólks­ins eða er hægt að finna móteitur? Guðlegar verur eru tákn­myndir fyrir mann­lega hegðun, enda oftar en ekki mann­legur til­bún­ingur. Hið góða, hið illa og allt þar á milli. Við dveljum yfir­leitt ein­hvers staðar á milli.

Afbygging og póstdramatík

Þor­leifur Örn Arn­ars­son snýr aftur á íslenskt leik­svið, upp­fullur af hug­myndum sem hann dregur úr ýmsum áttum, oftar en ekki þráð­beint úr sam­tím­anum. Eitt af helstu verk­færum hans er að afbyggja fyrir fram gefnar hug­myndir um efni­við­inn hverju sinni og end­ur­meta tengslin á milli hefða og sam­tím­ans, hetju­sagna og raun­veru­leik­ans. Einnig leit­ast hann við að vekja hug­hrif hjá áhorf­endum í anda póst­drama­tíkur þar sem snúið er upp á orð, per­sónur og fram­vindu í leit að kjarna máls­ins.

Eddu­kvæðin eru Þorleifi Erni hug­leikin og hefur hann áður svið­sett sagna­bálk­inn, á leik­sviðum í Þýska­landi og Aust­ur­ríki, þá í slag­togi við höf­und­inn Mikael Torfason. Þýska upp­færslan færði honum Faust­verð­launin fyrir bestu leik­stjórn. Sam­starfið náði list­rænum hápunkti á Íslandi með Guð blessi Ísland í Borg­ar­leik­hús­inu árið 2017. Síðan þá hefur honum ekki tek­ist að end­ur­skapa list­ræna sprengi­kraft­inn, alla­vega heima fyrir.

Sagna­bálk­ur­inn er end­ur­skrif­aður af leik­stjóra í sam­vinnu við Jón Magnús Arn­ars­son og Hörpu Rún Krist­jáns­dóttur. Textinn er sam­suða af hefð­bundnu máli og orð­færi sam­tím­ans. Frum­texti Snorra Sturlu­sonar er til grund­vallar en höf­undar vefa nýjar setn­ingar og ein­ræður inn í fram­vind­una:

„Ég er atómið sem klífur sig aftur og aftur og aftur þangað til ekk­ert er eftir nema þögnin og tómið.“

Eins og í heimi goð­anna vantar jafn­vægi í bæði hand­rit og sýn­ing­una. Fyrir hlé drag­ast sumar senur á lang­inn og eru jafn­vel óþarfar, eins og við­talið milli Snorra Sturlu­sonar og Heimdallar. Eftir hlé, þegar Ragnarök eru yfir­vof­andi, tekur sýn­ingin allt í einu á sprett. Atriði eru enda­sleppt, stórir atburðir smætt­aðir og atriði á köflum átaka­lítil. Einnig má sjá leifar af hug­myndum sem voru ann­að­hvort yfir­gefnar eða ókláraðar, sama­ber grím­urnar tvær stað­settar á svöl­unum hvort sínum megin við sviðið. Hér þyrfti stærra sam­eig­in­legt átak og sterk­ari drama­t­úrg, en þetta er fyrsta stóra verk­efni Matth­í­asar Tryggva Har­alds­sonar síðan hann hóf störf.

Erkitýpurnar á meðal okkar

Til að vitna í Barböru Streisand og Carl Jung eru mýtur og erkitýpur sprell­lif­andi á meðal okkar, í sam­fé­lag­inu og heima hjá okkur. Frum­mynstur heims­ins gera okkur kleift að rann­saka eigið sál­ar­líf og jafn­vel læra eitt­hvað um okkur sjálf. Í upp­færsl­unni í Vín­ar­borg var heimsenda­stríð goð­anna borið saman við dauða­stríð rak­ara við Hlemm. Hið guð­lega og hið mann­lega sín hvor hliðin á sama pen­ingnum.

Líkt og guð­lega fjöl­skyldan sem um ræðir er leik­hóp­ur­inn sam­an­safn af hæfi­leika­fólki en sund­ur­slit­inn, allir að leika sín hlut­verk í stað þess að leika saman í átt að sam­eig­in­legu mark­miði. Óðinn og Frigg eru þunga­miðjan í þessum heimi, alvaldur og alsjá­andi með einu auga en hinu fórn­aði hann til að öðl­ast þekk­ingu. Arnar Jónsson og Guðrún Gísla­dóttir fara afar vel með sinn texta en eru frekar fjar­læg.

Fjar­lægðin er Almari Blævi Sig­ur­jóns­syni í hag enda er Baldur, goð ljóss­ins og feg­urð­ar­innar, ekki gerður fyrir þennan heim. Almar Blær er gæddur miklum hæfi­leikum og þræðir harm­ræna upp­gjöf í mann sem á að tákna von.

Jað­ar­per­són­una og bragð­ar­ef­inn Loka leikur Atli Rafn Sig­urð­ar­son sem japlar á text­anum. Í hans höndum er Loki bæði fóst­bróðir Frank-N-Furter og fórn­ar­lamb, ögrandi og ámát­legur. Hall­grímur Ólafsson er greind­ar­granni þrumuguð­inn Þór, hold­gerv­ingur eitr­aðrar karl­mennsku. Hann barmar sér yfir örlögum sínum og er full­kom­lega ófær um að skilja að ofbeldi er val. Þver­sagn­irnar fanga þeir báðir lista­vel, bitrir og hnyttnir.

Við hlið Þórs stendur hin lang­þjáða og hárfagra Sif leikin af Þuríði Blævi Jóhanns­dóttur. Hennar besta atriði er þegar Sif er með atriði, bráð­fyndin end­ur­speglun af konu sem margir kann­ast við. Sig­ur­bjartur Sturla Atlason á sín ágætu atriði í hlut­verki (Instagram)goðs­ins Freys en týn­ist fljót­lega. Vigdís Hrefna Páls­dóttir nær betri tökum á systur hans Freyju en er sömu­leiðis aðeins á spor­baug sýn­ing­ar­innar frekar en þátt­tak­andi.

María Thelma Smára­dóttir kemur sterk til leiks í nokkrum smærri hlut­verkum. Þá sér­stak­lega sem æsku­gyðjan Iðunn í safa­ríkri og seðj­andi söngsenu. Önnur smærri hlut­verk skilja ekki mikið eftir sig fyrir utan inn­komu Ang­ur­boðu, leikin af Ólafíu Hrönn Jóns­dóttur, skiln­að­ar­móð­irin sem situr ekki á skoð­unum sínum, yfir­gefin og bitur.

Leikmynd í lausu lofti

Lista­mað­ur­inn Vytautas Narbutas snýr aftur til Þjóð­leik­húss­ins og hannar leik­mynd­ina fyrir Eddu. Hringsviðið er hreyfi­afl enda er heimur goð­anna á helj­ar­þön um him­in­hvolfin. Fyrir miðju hangir askur Ygg­dras­ils, und­ir­staða heims­ins og upp­spretta alls lífs. En þó að hringsviðið sé lag­lega notað þá er Ygg­dras­ill nán­ast dauður að innan, líf­laust skraut frekar en mið­punktur alheims­ins.

Aftur á móti er ljósa­hönnun Ástu Jónínu Arn­ar­dóttur ljós­lif­andi, barma­full af dýpt, lit­brigðum og skuggum. Salka Vals­dóttir semur tón­list­ina ásamt Agli Andra­syni sem flytur, bæði ung að árum sem eru að feta sig á lista­braut­inni. Hljóð­heim­ur­inn er hljóm­þýður en stóru nót­una er ekki að finna.

Athygli vekur að sam­hliða Karen Briem, bún­inga­hönn­uði sýn­ing­ar­innar, er Andri Unnarson skrif­aður fyrir sjálf­bærni­hönnun bún­ing­anna sem er von­andi merki um nýja og umhverfi­vænni tíma í sviðs­listum. Þó að sjálf­bærni sé mark­miðið bera bún­ing­arnir með sér ofgnótt, úrkynjun og hnignun. En eins og með margt annað í Eddu þá skilja bún­ing­arnir lítið eftir sig, vel hann­aðir á ein­staka per­sónur en sam­heng­islitlir.

Endalok og/eða upphaf

Að afbyggja og end­ur­skil­greina epík­ina er bráð­nauð­syn­legt fyrir nútíma­sam­fé­lag. Einnig að setja spurn­ing­ar­merki við ráð­andi öfl, ríkj­andi valda­stéttir og ríkt fólk.  Guðir og goð, eða fólk sem telur sig vera slík, eiga ekk­ert með að standa á stalli enda eru þau ekk­ert betri en við hin.

Eins og svo oft áður er Þor­leifur Örn upp­fullur af spenn­andi og rammpóli­tískum hug­myndum en tekst ekki að skapa þeim nægi­lega sterkan far­veg. Þannig skol­ast sumar þeirra til, aðrar verða eftir á leið­inni og þær sterk­ustu verða kraft­minni en efni standa til. Leik­hóp­ur­inn nær þannig sjaldan að fanga sundr­uðu sam­böndin sem steypa heim­inum til glöt­unar. Heild­ar­hug­hrifin tengj­ast laus­legum böndum þó að hápuntki væri náð í kynn­gi­mögn­uðu loka­at­riði.

Eftir stendur Óðinn einn, heim­ur­inn graf­inn í ösku og dufti. Þegar síðan síð­asta veran yfir­gefur þennan heim eru bara potta­plönt­urnar eft­ir­stand­andi. Færa má rök fyrir því að Ragnarök séu yfir­stand­andi nákvæm­lega núna. Kannski nærir askan plönt­una, kannski deyr hún. En örlögin eru ekki sjálf­stætt afl heldur mann­anna verk líkt og guð­irnir, ábyrgðin er okkar.