Margir höfðu á orði að Abdulrazak Gurnah væri einn óvænt­asti Nóbels­verð­launa­hafi síð­ari ára fyrir rúmum tveimur árum, en honum er ágæt­lega lýst í kynn­ing­ar­texta Para­dísar (og enn nákvæmar í prýði­legum eft­ir­mála þýð­anda): Hann „fædd­ist árið 1948 á eyj­unni Zanzibar, sem síðar varð sjálf­stjórn­ar­hérað í Tansaníu. Faðir hans og frændi voru kaup­menn frá Jemen, af arab­ískum upp­runa, og Abdulrazak flúði heima­landið í kjöl­far Zanzibar-bylt­ing­ar­innar þegar arab­ískum stjórn­völdum var steypt af stóli. Hann fékk hæli í Englandi árið 1968, lagði stund á bók­menntir en hóf sam­hliða skriftir vegna þess að hann fann fyrir heim­þrá. Hann notar skrift­irnar sem tæki til að skilja og skrá hlut­skipti flótta­manns­ins, rót­leysið, marg­klofna sjálfs­mynd­ina og ein­mana­leik­ann sem því getur fylgt.“

Þessir hlutir marka sann­ar­lega Paradís, en í bók­inni sýnir hann okkur enn fremur þá Afríku sem var til staðar löngu fyrir komu Evr­ópu­búa, Afríku þar sem Arabar og Ind­verjar voru stundum í hlut­verki nýlendu­herra en líka stundum í hlut­verki föru­manna í Afríku sem var þá þegar afskap­lega fjöl­þjóð­leg, þótt hún væri ekki enn þá orðin hvít að ráði. Allavega ekki þarna, á þeim slóðum sem nú er Tansanía. Hvíti mað­ur­inn er rétt að byrja að sölsa undir sig þennan hluta álf­unnar, hann vofir yfir, en bókin lýsir þó miklu frekar hinstu and­vörpum þess­arar ver­aldar áður en hvíti mað­ur­inn mætir. Þótt hann sé mættur, hann er bara ekki orð­inn alltum­lykj­andi enn þá.

Og miðað við þessa bók er Gurnah sann­ar­lega verð­ugur Nóbels­verð­launa­hafi. Lesendur Salman Rushdie kann­ast kannski við frá­sagn­ar­stíl­inn, því texti Rushdie er oft eins og end­ur­tekin helj­ar­stökk þar sem honum tekst ein­hvern veg­inn ítrekað að lenda á löpp­unum. Það er vissu­lega meiri ró yfir texta Gurnah, en þó miklu meiri hasar en hjá dæmi­gerðum hvítum Evr­ópu­höf­undum. Hér birt­ist okkur lit­ríkt per­sónugall­erí, allt séð með augum öreig­ans Yusuf, sem er tólf ára í upp­hafi sögu en þroskast yfir í stálp­aðan og lífs­reyndan ung­ling í gegnum bók­ina.

Upp­á­halds­per­sónan mín var svo bif­véla­virk­inn Kalasinga, sem nær í raun tvisvar að kjarna bók­ina ágæt­lega. Gott dæmi er þessi setn­ing: „Það býr þarna mzungu,“ sagði Kalasinga og prump­aði ánægju­lega og blygð­un­ar­laust.“ Þarna birt­ist okkur karní­val­ísk gleði bók­ar­innar sem og áreynslu­lausar slett­urnar úr afrískum, ind­verskum og arab­ískum málum. Það er orða­skrá í lok bókar, en oft­ast dugar þó sam­hengið til að maður átti sig á merk­ing­unni. 

Hann útskýrir líka titil bók­ar­innar ágæt­lega. „Ég verð í Paradís að ríða öllu sem hreyf­ist, Allahwallah, á meðan eyði­merk­urguð­inn þinn pyntar þig fyrir allar þínar syndir,“ svar­aði Kalasinga hress í bragði.“ Þessi para­dís er nefni­lega grodda­leg og grimm og trú­ar­brögðin, í fleir­tölu, er hvers­dags­legur hluti manna sem blóta samt og syndga eins og eng­inn sé morg­un­dag­ur­inn. Þá er líka skemmti­leg pæl­ing að láta helsta spek­ing sög­unnar vera bif­véla­virkja, á þessum árum rétt fyrir fyrri heims­styrj­öld þegar bílar voru enn þá ansi nýmóð­ins upp­finn­ing, sér­stak­lega við rætur fjalls­ins mikla (sem maður reiknar með að sé Kilimanjaro, þótt það sé ekki tekið fram).

Yusuf finnur þó hvergi para­dís. Hann er hnepptur í þræl­dóm í upp­hafi bókar, tek­inn upp í skuldir föð­ur­ins, og þvælist því bara með straumi sög­unnar, vilja­laus, en kemst þó furðu langt að virð­ist á óvenju­legri feg­urð og ágætum gáfum. Hann er í raun Forrest Gump sög­unnar, mun klár­ari en Forrest vissu­lega, en dæmdur til að ber­ast með straumi sög­unnar, og hann áttar sig á þessum harmi sínum:

„Þær dæmdu hann allar fyrir að van­rækja sjálfan sig. Atburðir höfðu rekið dag­ana áfram og hann hafði haldið sér á floti og ein­blínt á næstu sjón­ar­rönd, kosið fáfræði í stað von­lausrar vit­neskju um hvað ætti fyrir honum að liggja. Honum datt ekk­ert í hug sem hann gæti gert til að losa sig úr fjötrum þess lífs sem hann lifði.“

Enda ófrjáls, eins og birt­ist best í sög­unni um aldr­aða þræl­inn sem var boðið frelsi en kaus þess í stað að halda áfram að sinna garði meist­ara síns; í hans útgáfu sög­unnar er það hans frelsi, hann telur sjálfum sér trú um að hann væri nú þegar frjáls að sinna garð­inum af ástríðu. En um leið veit hann líka að án meist­ar­ans bíður hans bara gatan.

Um leið á þessi lýs­ing Yusuf merki­lega vel við okkur frjálsa nútíma­menn, okkur sem getum samt alveg orðið föst í vinnu eða sam­bandi eða í átt­haga­fjötrum vegna skulda, fátæktar eða skuld­bind­inga, við sem skynjum alveg stundum ófrelsi þrælsins í eigin helsi, þótt við séum marg­falt frjáls­ari.

Eða eins og hann orðar það síðar meir: „Við stritum, hættum öllu, búum langt frá fólk­inu okkar ... og erum samt sem áður blá­fá­tækir og hræddir eins og mýs.“

Okkur birt­ist hér kap­ít­al­ismi, vinnu­þrælkun og órétti sem var til staðar löngu áður en Evr­ópu­búar tóku álf­una yfir. Þeir koma vissu­lega við sögu, eru auð­vitað löngu búnir að taka yfir önnur svæði í Afríku og eru hægt og rólega að auka ítök sín á þessu svæði. „Veistu hvers vegna þeir eru svona sterkir? Vegna þess að þeir hafa hámað í sig heim­inn öldum saman. Röflið í þér á ekki eftir að stoppa þá,“ segir á einum stað, og oft er þeim líkt við ára og djöfla. En kaup­mað­ur­inn og þræla­hald­ar­inn Aziz sér þó að þeir eru ekki svo ólíkir honum sjálfum. „Þeir eru hér af sömu ástæðu og þú og ég.“

Með öðrum orðum; þeir eru nú þegar staddir í mein­gall­aðri para­dís. En sú para­dís á bara eftir að versna.