Birna Einarsdóttir: Bankastjórinn sem lýsti sér sem auðmjúkri en kvaddi með eitraðri pillu

Fimmtán ára banka­stjóra­tíð Birnu Ein­ars­dóttur hjá Íslands­banka lauk um miðja nótt síð­ast­lið­inn mið­viku­dag, sem og störfum hennar hjá bank­anum sem höfðu staðið sam­fleytt í nítján ár, og vel á þriðja ára­tug í heild sinni. Nið­ur­staða Fjár­mála­eft­ir­lits Seðla­banka Íslands um að alvar­leg og kerf­is­bundin lög­brot hefðu verið framin við sölu á hlut rík­is­ins í bank­anum, á vakt Birnu, var meira en hægt var að una við. Og það þrátt fyrir yfir­lýs­ingar Birnu sjálfrar aðeins fáeinum dögum fyrr um að hún hefði ekki leitt hug­ann að því að hætta, að sátt fjár­mála­eft­ir­lits­ins væri trausts­yf­ir­lýs­ing í hennar garð og að hún nyti trausts innan bank­ans og myndi gegna starfi sínu þar áfram. Þær yfir­lýs­ingar elt­ust ekki vel.

Kúlulánið sem klúðraðist

Birna hóf störf í Íslands­banka fyrst árið 1994 og hafði starfað þar sam­fleytt frá árinu 2004, þó bank­inn héti um tíma Glitnir. Hún var fram­kvæmda­stjóri við­skipta­banka­sviðs Glitnis þegar bank­inn hrundi, eins og önnur fjár­mála­fyr­ir­tæki, árið 2008. Þá stöðu fékk hún sum­arið 2007 og með starf­inu fékk hún kúlu­lán upp á 185 millj­ónir króna, til kaupa á hluta­bréfum í bank­anum. „Þegar Bjarni Ármanns­son [þáver­andi for­stjóri Glitnis] bauð mér lánið var ég mjög upp með mér og leið eins og verið væri að aðla mig og ég væri aðal­mann­eskjan.“ Mistök við afgreiðslu láns­ins urðu hins vegar til þess að það gekk aldrei í gegn, og Birna eign­að­ist aldrei hluta­bréf í Glitni. Hún skuld­aði bank­anum því aldrei kúlu­lánið, fékk ekki arð af hlut­bréfum og hagn­að­ist ekki á mál­inu.

Samt sem áður vakti hin fyr­ir­ætl­aða lán­veit­ing tor­tryggni og umræðu þegar Birna tók við sem banka­stjóri Íslands­banka í októ­ber 2008, eftir að ríkið tók bank­ann yfir í hrun­inu. Í við­talið í DV 24. júlí 2009 sagði Birna að hún væri ekki hlynnt kúlu­lána­veit­ingum til starfs­manna fjár­mála­fyr­ir­tækja. „Ég get alveg gagn­rýnt gjörn­ing­inn; það að þetta væri hluti af launa­kjör­unum var ekki heppi­legt, þetta voru fárán­leg starfs­kjör.“

Þessi fárán­legu starfs­kjör, sem voru hluti af bónus­kerfum bank­anna og Birna lýsti síðar sem svo að hafi verið „glóru­laus“, urðu enda bank­anum dýr­keypt. Greint var frá því í fréttum í byrjun júní 2010 að afskrifa ætti kúlu­lán níu þáver­andi starfs­manna Íslands­banka, lán uppá ríf­lega fjóra millj­arða króna. Umrædd lán voru veitt af Glitni árið 2008, til einka­hluta­fé­laga umræddra starfs­manna, og voru hluti af því sem kallað var tryggða- og hvata­kerfi Glitnis. Þeir starfs­menn sem um ræðir voru starf­andi hjá Íslands­banka á þessum tíma en voru þó fjarri því allir þeir starfs­menn Glitnis sem fengið höfðu kúlu­lán með svip­uðum hætti. Birna var banka­stjóri bank­ans á þessum tíma.

Rétt að „umbuna fyrir rétta hegðun“

Í við­tali við Við­skipta­blaðið 30. júní 2011 sagði Birna að hún myndi svara því ját­andi að „bónus­kerfin fyrir hrun hafi verið glóru­laus“. Hins vegar geti árang­urs­drifin launa­kerfi verið skyn­sam­leg. „Þar finnst mér aðal­at­riðið að umb­una fyrir rétta hegðun, þ.e.að aðgerð­irnar séu skyn­sam­legar og leiði til góðs. Þetta er hins vegar útfærslu­at­riði. Fjár­mála­eft­ir­litið er leið­sagn­ar­að­il­inn í þessum efnum og það verður að sjálf­sögðu farið eftir öllu sem þaðan kemur.“

Hvort sem það voru umrædd árang­urstengd launa­kerfi sem Birna átti við, eða hvað, þá umb­un­aði bank­inn starfs­fólki sínu ríf­lega á næstu árum, umfram reglu­bundin laun þess. Þar á meðal Birnu.

Þannig skuld­batt bank­inn sig til þess árið 2015 að greiða alls 378 millj­ónir króna í kaupauka­greiðslur, eða bónusa, til starfs­manna sinna. Þar af fékk Birna vil­yrði fyrir 7,2 millj­óna króna bónus, að því er sagði frá í DV, ofan á árs­laun sín sem þá voru 44 millj­ónir króna. Árið áður, 2014, voru gjald­færðar árang­urstengdar greiðslur í bank­anum 358 millj­ónir króna. Þar af fékk Birna greiddar 4,8 millj­ónir króna. Árið þar á undan, 2013, náðu greiðsl­urnar aðeins til fram­kvæmda­stjóra á sviðum bank­ans. Þá fékk Birna, sam­kvæmt árs­reikn­ingi, greiddar 3,6 millj­ónir króna í bón­us­greiðslur. Ekki voru greiddar bón­us­greiðslur í bank­anum fyrir þann tíma.

Í jan­úar 2016 fékk íslenska ríkið síðan bank­ann í fangið, sem upp­gjör á stöð­ug­leika­skil­yrðum stjórn­valda, í fram­haldi af nauða­samn­ings­sam­þykktum þar um við slitabú Glitnis. Hins vegar hafði ekki staðið til að afhenda rík­inu bank­ann framan af, á árinu 2015, heldur stóðu miklar þreif­ingar um að selja bank­ann erlendum aðilum. Meðal ann­ars stóðu yfir við­ræður við aðila frá Mið-Aust­ur­löndum og Kína.

Hélt áfram að fá bónusa eftir að ríkið tók yfir bankann

Í júlí 2015 greind­i Morg­un­blaðið frá því að Birna, fram­kvæmda­stjór­ar og stjórn­ar­menn í Íslands­banka hefðu farið fram á kaupauka í tengslum við nauða­samn­inga og ­mögu­lega sölu bank­ans. Í umfjöll­un ­blaðs­ins kom fram að stjórn­end­urnir hefðu viljað fá allt að eitt pró­sent hlut í bank­an­um, sem yrði um tveggja millj­arða króna virði miðað við bók­fært eigið fé Ís­lands­banka. Stjórn­endur Íslands­banka hafa ætið neitað þess­ari frétt Morg­un­blaðs­ins.

Eftir að bank­inn komst í eigu rík­is­ins voru kaupauka­kerfi sem þau sem nefnd eru hér að framan hins vegar aflögð, nema að feng­inni sér­stakri heim­ild Banka­sýsl­unnar. Sú fram­kvæmd tók þó ekki gildi fyrr en 1. jan­úar 2017. Í árs­reikn­ingi Íslands­banka fyrir árið 2017 kemur fram að árið 2016 hafi Birna fengið greiddar 9,1 milljón króna í árang­urstengdar greiðslur og árið 2017 hafi hún einnig fengið greiddan kaupauka, sem áunn­ist hefði árið 2016 og eft­ir­stöðvar frá 2013, alls 9,7 millj­ónir króna.

Á ára­bil­inu 2013 til 2017 fékk Birna því 34,4 millj­ónir króna greiddar í bónusa, ofan í sín reglu­bundnu laun.

Þó bónusar sem þessir hafi verið aflagðir hjá bank­anum kom það ekki í veg fyrir að Birnu væri umb­unað sér­stak­lega áfram. Í það minnsta gerð­ist það árið 2021, þegar hún fékk 10,9 millj­ónir greiddar auka­lega vegna yfir­vinnu í tengslum við und­ir­bún­ing útboðs Íslands­banka og skrán­ingu bank­ans á markað það ár.

Minna varð úr launalækkuninni en til stóð

Mögulega hefur Birna verið fegin því árið 2017 að eiga von á að fá bónus, umræddar 9,7 millj­ónir greiddar. Það sama ár stóð nefni­lega til lækka reglu­bundin laun hennar hraust­lega, með ákvörðun Kjara­ráðs. Kjara­ráði var gert að ákvarða laun hennar eftir að bank­inn komst í eigu rík­is­ins og í jan­úar 2017 tók ráðið ákvörðun um að lækka árs­laun Birnu niður í 25 millj­ónir króna, því sem næst helm­inga þau frá því sem verið hafði árið 2016 þegar laun hennar voru 49,1 milljón króna.

Launa­breyt­ingin tók þó ekki gildi strax, sökum þess að breyt­ingin jafn­gilti upp­sögn á ráðn­ing­ar­samn­ingi Birnu, sam­kvæmt svörum Friðriks Soph­us­sonar stjórn­ar­for­manns bank­ans til Frétta­blaðs­ins. Upp­sagn­ar­frestur Birnu var 12 mán­uðir og á þeim tíma skyldi hún halda óbreyttum launum. Rétt eins og lík­lega er nú, þegar gerður hefur verið við hana starfs­loka­samn­ingur. Reyndin varð sú að laun Birnu skert­ust lítt milli ára að krónu­tölu. Samkvæmt árs­reikn­ingi Íslands­banka fékk hún greiddar 48,3 millj­ónir króna í laun og hlunn­indi en hafði árið áður fengið 51,6 millj­ónir greiddar.

Birna hafði lýst því á upp­gjörs­fundi í Íslands­banka í febr­úar 2016 að hún myndi íhuga stöðu sína hjá bank­anum ef kjör hennar myndu breyt­ast. Af því varð ekki enda þurfti Birna raunar litlar áhyggjur að hafa af umræddum breyt­ingum, þar eð ný lög um kjara­ráð tóku gildi um mitt ár 2017. Með þeim flutt­ist ákvörð­un­ar­vald á launum hennar aftur til stjórnar bank­ans. Raunin var sú að laun Birnu hækk­uðu því, allt þar til í nóv­em­ber 2018, þegar þau voru lækkuð um rúm 14 pró­sent, úr um 4,8 millj­ónum á mán­uði í 4,2 millj­ónir á mán­uði. Mun Birna hafa haft frum­kvæði að því að laun hennar voru lækkuð.

Eignaðist þó loks í bankanum

Þó kúlu­lánið sem Birna fékk vil­yrði fyrir á sínum tíma hjá Glitni hefði ekki verið afgreitt með réttum hætti, og hún þar með ekki eign­ast hlut í bank­an­umm fór það þó hins vegar aldrei svo að Birna eign­að­ist ekki hluta­bréf í bank­anum, eða öllu heldur eft­ir­renn­ara hans, Íslands­banka. Í til­kynn­ingu til Kaup­hallar 3. nóv­em­ber 2021 kom fram að Birna hefði keypt hlut í bank­anum fyrir and­virði um fjög­urra millj­óna króna. Var hún ein af sjö stjórn­endum bank­ans sem keyptu í honum hlut, alls fyrir 17 millj­ónir.

Aðstoðaði Samherja við að komast í kynni við ráðherra í Namibíu

Haustið 2011 aðstoð­aði Birna útgerð­ar­fé­lagið Samherja, með óbeinum hætti, við að kom­ast í kynni við ráða­menn í Namibíu. Skipu­lagði hún hádeg­is­verð­ar­fund með þáver­andi stjórn­ar­manni í Íslands­banka, Daniel Levin, og feðg­unum Þor­steini Má Bald­vins­syni og Baldvin Þor­steins­syni, auk þess sem hún sat fund­inn sjálf. Á fund­inum var ákveðið að Daniel Levin myndi tengja Sam­herj­a­menn við þekktan namibískan auð­kýf­ing, Harold Pupkewitz, sem svo tengdi stjórn­endur Samherja við sjáv­ar­út­vegs­ráð­herra Namibíu, Bernhard Esau, með kynn­ing­ar­bréfi um félagið. Rétt er að geta þess að Þor­steinn Már var stjórn­ar­for­maður Glitnis banka þegar hann fór í þrot 2008

Í umfjöllun Stund­ar­innar um málið, sem birt var í sept­em­ber 2021, kemur fram að Birna hafi átt frum­kvæði að því að liðka til fyrir við­skiptum Samherja í Afríku í gegnum áður­nefndan Daniel Levin. Samherji var við­skipta­vinur bank­ans á þessum tíma. Birna lýsti því í Stund­inni að henni hafi fund­ist með því að hafa frum­kvæði að umræddum fundi hefði hún verið að veita fram­úr­skar­andi þjón­ustu til við­skipta­vinar. „Ég skal alveg við­ur­kenna það að ég var að reyna að ganga í augun á Samherja með þessu.“

Taka þarf fram að Birna kom ekki með neinum hætti að þeim mútu­greiðslum sem Samherji síðan greiddi í Namibíu næstu ár.

Valin viðskiptafræðingur ársins mánuði áður en bankinn greiddi margmilljóna sekt

Í des­em­ber árið 2014 var greint frá því að stóru bank­arnir allir hefðu gert sátt við Sam­keppn­is­eft­ir­litið vegna rann­sóknar þess á sam­keppn­islaga­brotum á greiðslu­korta­mark­aði hér­lendis. Þar af greiddi Íslands­banki 380 millj­ónir króna, lægstu sekt­ina af bönk­unum þremur, sökum þess að bank­inn sýndi af sér sam­starfsvilja, að því er Birna banka­stjóri lýsti í sam­tali við Kjarnann. „Starfs­menn bank­ans voru í góðri trú um að þetta fyr­ir­komu­lag væri lög­legt og eru engin gögn í mál­inu sem sýna ann­að,“ var þar haft eftir Birnu.

Sama ár, um mán­uði fyrr, hafði Birna verið valin við­skipt­fræð­ingur árs­ins af Fé­lagi við­skipta- og hag­fræð­inga. Við valið horfði dóm­nefnd meðal ann­ars til þess að Birna hafði leitt upp­bygg­ingu Íslands­banka frá end­ur­reisn hans í lok árs 2008 og að mikið hefði mætt á ís­lensk­um bönk­um meðal ann­ars í að end­ur­vekja til­trú á ís­lensk­um verð­bréfa­mark­aði.

Taldi auðmýkt leiðina

Sem fyrr segir hófst sú veg­ferð að losa hluti rík­is­ins í bank­anum árið 2021, þegar 35 pró­senta hluti var seldur á 55,3 millj­arða króna. Sala sem und­ir­vefur Vísis, Innherji, útnefndi sem við­skipti árs­ins. Þrátt fyrir að ýmsir hefðu velt fyrir sér hvort verðið sem þar fékkst hefði verið nægj­an­lega hátt.

Í fram­hald­inu var bank­inn skráður á markað, 22. júní 2021, og var gengi bréfa í bank­anum við fyrstu við­skipti um 20 pró­sentum hærra en í útboðs­geng­inu í apríl sama ár. Rúmum tveimur vikum síðar var Birna til við­tals í Dagmálum Morg­un­blaðs­ins þar sem hún lýsti því að stefnt væri að því að ná kostn­að­ar­hlut­falli bank­ans niður í 45 pró­sent fyrir árið í ár. Það myndi hins vegar ekki ger­ast nema með því að fækka starfs­fólki. „Við höf­um verið að fækka starfs­fólki af því að það er ekk­ert hægt að tala um kostn­aðar­hlut­föll í banka öðru­vísi en að tala um það því það er svo stór hluti okk­ar kostn­aðar. Hann hef­ur verið að lækka um yfir 5% á ári. Í okk­ar áætl­un­um er áfram­hald­andi fækk­un en við von­umst alltaf til að geta tekið það út úr starfs­manna­veltu, starfs­menn eru að fara á eft­ir­laun. En auð­vitað höf­um við ekk­ert kom­ist hjá því að fara í upp­sagn­ir og höf­um reynt að gera það eins vel og við mögu­lega get­um.“

Birna var til við­tals á vef Mannlífs í upp­hafi árs 2022. Þar sagði hún að hún hefði kom­ist af í hörðum heimi fjár­mála með auð­mýkt. „Ég held að ég segi nú bara með því að hafa gott fólk í kringum mig og að vera svo­lítið auð­mjúk og, hérna, vinna bæði með starfs­mönnum og við­skipta­vinum.“

„Farsælasta“ útboðið upphafið að endinum

Þann 22. mars í fyrra fór síðan fram annar hlut­inn á sölu á hlut rík­is­ins í Íslands­banka, þar sem 22,5 pró­senta hlutur var seldur á 52,65 millj­arða til 207 fjár­festa sem heita átti að væru fag­fjár­festar. Sala sem nú er þekkt orðin af endemum, jafn­vel þó Jón Gunnar Jónsson, for­stjóri Banka­sýsl­unnar sitji fastur við þann keip að kalla hana „far­sælasta hluta­fjár­út­boð Íslands­sög­unnar“.

Því sem næst strax að loknu útboð­inu fóru að heyr­ast raddir um að maðkur hefði verið í mys­unni og nauð­syn­legt væri að rann­saka ofan í kjöl­inn hvernig staðið hefði verið að mál­inu öllu. Í ljós kom að starfs­menn bank­ans hefðu keypt í útboð­inu, flokkun fjár­festa sem fag­fjár­festa var mjög á reiki, auk þess sem í ljós kom að ýmsir þeir sem keypt höfðu áttu teng­ingar inn í íslenska póli­tík, þar á meðal faðir fjár­mála­ráð­herra. Sú saga hefur verið rakin ítar­lega hér í Heim­ild­inni og er vísað til hennar hér án þess að rekja hana í smá­at­riðum. Þó verður stiklað á stóru um við­brögð Birnu og bank­ans vegna máls­ins.

Fjár­mála­eft­ir­litið hóf rann­sókn á mögu­legum brotum því sem næst strax, að ósk Bjarna Bene­dikts­sonar fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra, þess ráð­herra sem fór með hlut rík­is­ins í bank­anum og kvitt­aði undir söl­una.

Frummat fjár­mála­eft­ir­lits­ins var kynnt Íslands­banka í lok árs 2022 og strax í byrjun árs 2023 til­kynnti bank­inn til Kaup­hallar að óskað hefði verið eftir ein­hliða við­ræðum við eft­ir­litið um að ljúka mál­inu með sátt. Í Morg­un­blað­inu 9. jan­úar var greint frá því að blaðið hefði fengið skrif­legt svar frá bank­anum um að hvorki banka­stjóri né aðrir starfs­menn muni tjá sig um málið fyrr en sátta­ferl­inu yrði lokið.

Ekki ríkti þó algjör þögn á víg­stöðvum bank­ans. Birna var þannig spurð að því af Heim­ild­inni í febr­úar síð­ast­liðnum hvaða upp­hæð bank­inn hefði tekið til hliðar til að standa straum af fyr­ir­sjá­an­legri fjár­sekt. „Við höfum ekki gefið það upp,“ sagði Birna þá.

Birna var jafn­framt spurð að því til hvaða aðgerða, ef ein­hverra, hefði verið gripið eftir að frummatið var kynnt, þar á meðal gagn­vart þeim starfs­mönnum sem ábyrgð bæru á útboð­inu eða tóku í því þátt.

„Við erum nátt­úru­lega bara með allt í skoðun í því,“ sagði Birna.

 24. maí síð­ast­lið­inn var Birna í við­tali við Við­skipta­mogg­ann, þar sem meðal ann­ars var fjallað um vaxta­stig og mögu­lega greiðslu­erf­ið­leika við­skipta­vina bank­ans. Þar vís­aði Birna til umræðu um sam­fé­lags­lega ábyrgð bank­anna, til að mynda meðal stjórn­mála­manna. „Hún er að ein­hverju leyti popúl­ísk en ég skil hana þó vel,“ sagði Birna þar. Í umræddu við­tali var ekki fjallað um rann­sókn fjár­mála­eft­ir­lits­ins eða um útboðið á hlut rík­is­ins í bank­anum.

Sagði sáttina til marks um traust í sinn garð

Það var svo 22. júní sem Íslands­banki sendi til­kynn­ingu til Kaup­hallar um að bank­inn hyggð­ist þiggja boð fjár­mála­eft­ir­lits­ins um sátt, og greiða fyrir 1,2 millj­arða króna, tæpa. Og vit­an­lega varð allt vit­laust.

Daginn eftir, 23. júní, keppt­ust fjöl­miðlar við að ná utan um málið, meðal ann­ars með því að ræða við Birnu. Í við­tali við Heim­ild­ina sagði hún að í sátt­inni fælist trausts­yf­ir­lýs­ing í sinn garð. „Með því að bjóða sátt er fjár­mála­eft­ir­litið að sýna stjórn og banka­stjóra traust til þess að inn­leiða þær breyt­ingar sem þarf. Og það er að sjálf­sögðu mik­il­vægt.“

Birna sagði einnig að sektin væri hærri en búist hefði verið við. Ábyrgðin lægi víða en á end­anum hjá henni og stjórn bank­ans. Spurð hvort komið hafi til tals að hún tæki pok­ann sinn svar­aði Birna: „Nei.“

Í við­tali á Vísi sama dag sagði Birna að að sjálf­sögðu væri það svo að stjórn, stjórn­endur og banka­stjóri bæru „mikla“ ábyrgð á dag­legum rekstri bank­ans. Hún var jafn­framt spurð hvort hún hefði íhugað að segja af sér vegna máls­ins. „Nei, ég hef ekki íhugað það.“

Við Morg­un­blaðið sagði Birna síðan: „Ég nýt trausts inn­an stjórn­ar bank­ans og mun gegna starfi mínu áfram.“

Í frétt Innherja, und­ir­vefs Vísis, sagði Birna svo að sekt­ar­fjár­hæðin end­ur­spegl­aði að fjár­mála­eft­ir­litið hafi viljað gefa „ákveðin skila­boð“ út á mark­að­inn.

Steig brott um nótt

Sáttin var síðan birt 26. júní, og er hún, frómt frá sagt, kolsvört lesn­ing. Fjölda­margar alvar­legar athuga­semdir eru í henni við hátt­semi Birnu og stjórn bank­ans, þrátt fyrir yfir­lýs­ingu hennar um að í sátt­inni fælist trausts­yf­ir­lýs­ing í hennar garð.

Daginn eftir kom stjórn bank­ans saman síð­degis til fundar ásamt Birnu. Sá fundur dróst og dróst, og stóð fram á nótt. Samkvæmt upp­lýs­ingum Heim­ild­ar­innar hafði Birna ekki hug á því að láta af störfum þegar sá fundur hófst, og má rekja hinn langa fund­ar­tíma til þess. Það var ekki fyrr en klukkan 03:51 aðfar­arnótt mið­viku­dags­ins 28. júní sem yfir­lýs­ing frá Birnu var send út, af almanna­tengsla­fyr­ir­tæk­inu KOM, þar sem hún greindi frá því að hún hefði ákveðið að stíga til hliðar sem banka­stjóri, með hags­muni bank­ans að leið­ar­ljósi og með því axl­aði hún ábyrgð á sínum þætti máls­ins. Í leið­inni sendi hún lítt dul­búna pillu: „ Umræðan hefur verið óvægin og ýmsum stjórn­mála­mönnum hefur verið tíð­rætt um afsögn mína. Ég óska þeim vel­farn­aðar í þeirra störfum.“