Íslandsbanki flokkaði almenna fjárfesta sem fagfjárfesta og veitti rangar upplýsingar gegn betri vitund

Íslands­banki flokk­aði átta við­skipta­vini sína, sem voru almennir fjár­festar, sem fag­fjár­festa svo þeir gætu tekið þátt í lok­uðu útboði á 22,5 pró­sent hlut íslenska rík­is­ins í bank­anum í mars í fyrra. Sú flokkun átti sér stað án þess að skil­yrði til laga til þess hafi verið upp­fyllt. Íslands­banki hafði ýmist frum­kvæði að því eða hvatti umrædda almenna fjár­festa til að óska eftir að fá stöðu fag­fjár­festis og breytti flokkun við­skipta­vina sem tóku þátt í útboð­inu, sem var ein­ungis ætlað hæfum fjár­festum, eftir að það hófst. Þetta er meðal þess sem kemur fram í sam­komu­lagi Íslands­banka um að ljúka rann­sókn Fjár­mála­eft­ir­lits Seðla­banka Íslands með sátt sem birt var á vef Seðla­bank­ans í morgun. Sátt­ar­skjalið er alls 96 blað­síður að lengd. 

Útboðið sem fór fram fyrir um 15 mán­uðum síðan var ein­ungis ætlað þeim sem skil­greindir eru sem fag­fjár­festar sam­kvæmt lögum. Þess vegna fengu ein­ungis 207 aðilar að kaupa hlut­inn sem var til sölu, á verði sem var undir mark­aðs­verði, fyrir sam­tals 52,6 millj­arða króna. 

Íslands­banki sendi til­kynn­ingu til Kaup­hallar Íslands á fimmtu­dags­kvöld þar sem hann sagð­ist hafa þegið boð Fjár­mála­eft­ir­lits­ins „um að ljúka máli með sam­komu­lagi um sátt“. Í þeirri sátt felst að bank­inn greiðir 1.160 millj­ónir króna í sekt í rík­is­sjóð vegna alvar­legra lög­brota. Finnur Árnason, stjórn­ar­for­maður Íslands­banka, sagði í til­kynn­ing­unni að ljóst sé að bank­inn muni draga „mik­inn lær­dóm af þessu verk­efni.“ 

Í sátt­inni sem birt var í morgun kemur mun skýrar í ljós hvað það er sem Íslands­banki, starfs­menn hans og stjórn­endur, gerðu sem leiddi til þess að Fjár­mála­eft­ir­litið lagði á hann hæstu sekt sem hann hefur nokkru sinni lagt á fjár­mála­fyr­ir­tæki. Hún er raunar rúm­lega þrettán sinnum hærri en fyrri met­sekt, sem var 88 millj­ónir króna. 

Höfðu ekki forsendur til að meta þátttöku starfsmanna

Í sátt­inni segir að Íslands­banki hafi ekki fram­kvæmt né skjal­fest grein­ingu á hags­muna­á­rekstrum í tengslum við verk­efni máls­að­ila vegna sölu­ferl­is­ins. „Þar með fór ekki fram mat á því hvort ráð­staf­anir máls­að­ila vegna hags­muna­á­rekstra hafi verið full­nægj­andi, hvort þörf væri á frek­ari ráð­stöf­unum vegna verk­efn­is­ins eða hvort máls­að­ili ætti að láta ógert að taka að sér hlut­verk umsjónar- og upp­gjörs­að­ila útboðs­ins. Skortur á grein­ingu hags­muna­á­rekstra leiddi einnig til þess að máls­að­ili hafði ekki for­sendur til að taka ákvörðun um hvort starfs­mönnum væri heim­ilt að taka þátt í útboð­inu hinn 22. mars 2022 á grund­velli reglna máls­að­ila um ráð­staf­anir gegn hags­muna­á­rekstrum.“ Auk þess gerði Íslands­banki ekki allar við­eig­andi ráð­staf­anir til að greina og koma í veg fyrir eða takast á við hags­muna­á­rekstra vegna þátt­töku starfs­manna máls­að­ila í útboð­inu. „Enn fremur skorti á að máls­að­ili tryggði full­nægj­andi aðskilnað Fyr­ir­tækja­ráð­gjafar og Verð­bréfa­miðl­unar, gerði full­nægj­andi ráð­staf­anir til að upp­færa innri reglur og stefnu máls­að­ila um hags­muna­á­rekstra í sam­ræmi við lög um mark­aði fyrir fjár­mála­gern­inga og færi að innri reglum og verk­lagi sem máls­að­ili hafði sett sér um hags­muna­á­rekstra.“

Veittu rangar upplýsingar gegn betri vitund

Þá kemur fram að Íslands­banki hafi veitt Banka­sýslu rík­is­ins vill­andi upp­lýs­ingar um fyr­ir­liggj­andi til­boð í til­boðs­bók­inni sem lögð var fyrir Banka­sýsl­una að kvöldi 22. mars 2022 með því að upp­lýsa ekki um að almennir fjár­festar stæðu að baki ákveðnum til­boðum. „Þar af leið­andi fékk Banka­sýslan ekki upp­lýs­ingar um nöfn þátt­tak­enda og fjár­hæð til­boða frá hverjum og einum þrátt fyrir að upp­lýs­ingar þess efnis lægju fyrir hjá máls­að­ila. Banka­sýslu rík­is­ins voru einnig veittar vill­andi upp­lýs­ingar um flokkun þátt­tak­enda í útboð­inu þar sem níu við­skipta­vinir máls­að­ila sem stóðu að baki til­boðum í til­boðs­bók­inni sem lögð var til grund­vallar rök­studdu mati Banka­sýsl­unnar til fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra voru ekki flokk­aðir sem fag­fjár­festar á því tíma­marki. Þá veitti máls­að­ili við­skipta­vinum Eigna­stýr­ingar rangar og vill­andi upp­lýs­ingar, gegn betri vit­und, í níu til­fellum um að lág­marks­fjár­hæð til­boða í útboð­inu væri 20 millj­ónir króna þegar ekki var um slíka skil­mála að ræða.“

Með hátt­erni sínu hafi Íslands­banki ekki upp­fyllt að öllu leyti skyld­una til að starfa heið­ar­lega, af sann­girni og fag­mennsku, í sam­ræmi við eðli­lega og heil­brigða við­skipta­hætti, með trú­verð­ug­leika fjár­mála­mark­að­ar­ins og hags­muni við­skipta­vina að leið­ar­ljósi við und­ir­bún­ing og fram­kvæmd útboðs­ins. „Með þeirri hátt­semi að bjóða almennum fjár­festum að taka þátt í útboði sem ein­göngu var ætlað hæfum fjár­festum virti máls­að­ili ekki útboðs­skil­mála Banka­sýsl­unnar og gætti því ekki að hags­munum hennar af því að farið væri að skil­málum útboðs­ins. Um sölu á rík­is­eign var að ræða og voru hluta­bréf í máls­að­ila sjálfum boðin til sölu sem hefði átt að leiða til þess að máls­að­ili vand­aði sér­stak­lega til verka við fram­kvæmd þess. Háttsemi máls­að­ila er til þess fallin að hafa skað­leg áhrif á traust og trú­verð­ug­leika fjár­mála­mark­aða. Háttsemi máls­að­ila sem lýst hefur verið felur í sér alvar­leg brot á mik­il­vægum ákvæðum laga um mark­aði fyrir fjár­mála­gern­inga og lögum um fjár­mála­fyr­ir­tæki.“

Bankastjórinn ekki að hugsa um að hætta

Í sátt­inni kemur fram að nið­ur­staða eft­ir­lits­ins sé sú að stjórn og banka­stjóri Íslands­banka hafi ekki með full­nægj­andi hætti inn­leitt stjórn­ar­hætti og innra eft­ir­lit sem tryggir skil­virka og var­færna stjórnun sem birt­ist meðal ann­ars í því að ekki var tryggt að bank­inn upp­fyllti laga­kröfur sem gilda um veit­ingu fjár­fest­ing­ar­þjón­ustu og fylgni við innri reglur sem stjórn hans hefur sett. 

Birna Ein­ars­dóttir, banka­stjóri Íslands­banka, sagði við Heim­ild­ina á föstu­dag, eftir að til­kynn­ing Íslands­banka var birt en fyrir birt­ingu sátt­ar­innar í heild sinni, að með því að bjóða sátt væri „fjár­mála­eft­ir­litið að sýna stjórn og banka­stjóra traust til þess að inn­leiða þær breyt­ingar sem þarf. Og það er að sjálf­sögðu mik­il­vægt. Og það er mik­il­vægt að okkur er boðin sátt.“

Birna við­ur­kenndi að orð­spor bank­ans hefði skað­ast vegna máls­ins en sagði það ekki hafa komið til tals að hún myndi taka pok­ann sinn og hætta.

Frummatið lá fyrir 30. desember í fyrra

Líkt og Heim­ildin hefur áður greint frá þá lá frum­mat eft­ir­lits­ins á brotum Íslands­banka fyrir á síð­asta ári, nánar til­tekið 30. des­em­ber 2022. Viku síðar óskaði bank­inn eftir því að fá að ljúka mál­inu með sátt.

Sátta­við­ræð­urnar fóru fram á grund­velli reglna frá árinu 2019 um heim­ildir Fjár­mála­eft­ir­lits­ins til að ljúka málum með slíkum hætti. Í sátt felst að máls­að­ili, í þessu til­felli Íslands­banki, gengst við að hafa brotið gegn ákvæðum laga eða ákvörð­unum Fjármála­eft­ir­lits­ins, upp­lýsi að fullu um brotið og geri sam­komu­lag við stofn­un­ina um til­tekna sektar­greiðslu. Auk þess þarf að liggja fyrir að bank­inn hafi þá þegar látið af þeirri hátt­semi sem braut gegn lögum og að hann hafi gert við­eig­andi úrbætur.

Heim­ildin til sáttar nær ekki til þess sem kall­ast meiri háttar brot, en það eru brot sem refsi­við­ur­lög, fang­els­is­vist, liggja við. Brot telst meiri háttar ef það lýtur að veru­legum fjár­hæðum, ef verkn­aður er fram­inn með sér­stak­lega víta­verðum hætti eða við aðstæður sem auka mjög á sak­næmi brots­ins.

Sektir sem Fjár­mála­eft­ir­litið getur lagt á geta numið frá 100 þús­und krónum og upp í 800 millj­ónir króna. Sektir sem lagðar eru á lög­að­ila, eins og Íslands­banka, geta þó verið mun hærri, eða allt að tíu pró­sent af heild­ar­veltu sam­kvæmt síð­asta sam­þykkta árs­reikn­ingi. Rekstr­ar­tekjur Íslands­banka árið 2022 voru 57,2 millj­arðar króna, auk þess sem virð­is­breyt­ing fjár­eigna var um 1,6 millj­arðar króna. Hámarks­sekt sem hægt var að leggja á bank­ann var því nálægt sex millj­örðum króna.

Sátta­við­ræð­urnar fóru fram á grund­velli reglna frá árinu 2019 um heim­ildir Fjár­mála­eft­ir­lits­ins til að ljúka málum með slíkum hætti. Í sátt felst að máls­að­ili, í þessu til­felli Íslands­banki, gengst við að hafa brotið gegn ákvæðum laga eða ákvörð­unum Fjármála­eft­ir­lits­ins, upp­lýsi að fullu um brotið og geri sam­komu­lag við stofn­un­ina um til­tekna sektar­greiðslu. Auk þess þarf að liggja fyrir að bank­inn hafi þá þegar látið af þeirri hátt­semi sem braut gegn lögum og að hann hafi gert við­eig­andi úrbætur.

Sektin miklu hærri en bankinn reiknaði með

Þegar Íslands­banki birti árs­reikn­ing sinn þann 9. febr­úar kom fram að bank­inn gerði ráð fyrir því að greiða stjórn­valds­sekt vegna brota á lögum og reglum í tengslum við sölu­ferlið. Bankinn færði sér­staka skuld­bind­ingu vegna þessa í árs­reikn­ing­inn. For­svars­menn Íslands­banka vildu á þeim tíma ekki upp­lýsa um hversu há sú upp­hæð sem bank­inn reikn­aði með að greiða í sekt sé.

Í til­kynn­ingu Íslands­banka til Kaup­hallar, sem birt var í gær­kvöldi, kom fram að hin sér­staka skuld­bind­ing sem færð var í árs­reikn­ing­inn hafi verið allt of lág, eða 300 millj­ónir króna. Vegna þessa þarf Íslands­banki, sem er enn í 42,5 pró­sent eigu íslenska rík­is­ins, að gjald­færa 860 millj­ónir króna til við­bótar í upp­gjöri sínu fyrir annan árs­fjórð­ung yfir­stand­andi árs. Því er end­an­leg sekt næstum fjórum sinnum sú upp­hæð sem Íslands­banki reikn­aði með að þurfa að greiða þegar bank­inn birti árs­reikn­ing sinn í febr­úar.