Kanna þarf hvað í lífshlaupi kvenna veldur auknum líkum á örorku

Fjölgun örorkulífeyr­is­þega á und­anförnum árum hefur ekki verið drifin áfram af ungu fólki líkt oft hefur verið haldið fram heldur fyrst og fremst af konum á og yfir miðjan aldur. Konur eru á hverjum tíma um 60 pró­sent af örorku­líf­eyr­is­þegum og mun­ur­inn milli karla og kvenna eykst með hækk­andi aldri. Doktor í félags­fræði segir að greina þurfi hvað í lífshlaupi kvenna veldur auknum og vax­andi líkum á örorku.

Konur yfir fimmtugt standa undir mestri fjölgun örorkulífeyrisþega

Í nýrri skýrslu Kolbeins Stef­áns­sonar, dokt­ors í félags­fræði, um fjölda­þróun örorku­líf­eyris kemur fram örorku­líf­eyr­is­þegum hefur fjölgað umtals­vert hér á landi frá því fyrir alda­mótum en að ekki sé um stöðuga fjölgun að ræða. Fjölgunin er nokkuð ör frá árinu 1994 til 2005 en eftir 2005 hægði mjög á henni. Þá bendi gögnin til þess að dregið hafi enn frekar úr fjölgun­inni eftir 2017. [adspot]

Í skýrsl­unni segir að áherslan á ungt fólk og unga karla í umræð­unni um örorku­líf­eyr­is­þega hafi beint athygl­inni frá því sem hefur hvað mest áhrif. Fjölgun örorkulífeyr­is­þega frá árinu 2008 hefur ekki verið drifin áfram af fjölgun ungra öryrkja og þaðan af síður af ungum körlum heldur af konum um og yfir miðjan aldur.

Rúmlega 42 pró­sent af fjölgun­inni á síð­ustu tíu árum er rakin til kvenna á aldr­inum 50 til 66 ára, sem er meira en sam­an­lagt fram­lag karla á öllum ald­urs­bilum til fjölgun­ar­innar. Konur eru jafn­framt líklegri en karlar til að vera örorkulífeyr­is­þegar og mun­ur­inn á kynj­unum vex með aldri.

Örorka er kynjapólitískt mál

[links]Í skýrsl­unni segir að þetta sé vísbend­ing um að orsakir örorku liggi ekki aðeins í lífshlaupi fólks heldur skipti mun­ur­inn á lífshlaupi karla og kvenna höfuð máli. „Það er eitt­hvað í þeim aðstæðum sem íslenskt samfélag býr konum sem skapar þeim auknar líkur á að fara á örorkulífeyri í sam­an­burði við karla,“ segir í skýrsl­unni.

Kolbeinn telur að mögu­legar skýr­ingar á þessu gætu legið í kyn­bund­inni verka­skipt­ingu á vinnu­mark­aði, auk­inni byrði kvenna af heim­il­is­haldi, af umönnun barna sem og eldri eða veikra fjölskyldu­með­lima, og kyn­bundnu ofbeldi, svo dæmi séu nefnd.

„Örorka er því kynjapólitískt mál. Ef við viljum draga úr fjölgun öryrkja þurfum við að greina hvað það er í lífshlaupi kvenna sem býr til,“ segir í skýrsl­unni.

Undirliggjandi orsakir verið að breytast

Geð­rask­anir eru í dag algeng­asta grein­ingin sem liggur til grund­vallar örorku- eða end­ur­hæf­ing­ar­mati og vægi geð­raskanna hefur auk­ist stöðugt á milli 2000 og 2018. Nokkur breyt­ingin hefur orðið á þeim sjúk­dóms­grein­ingum sem liggja til grund­vallar mat­inu. Á tíma­bil­inu 2000 til 2008 var fjölg­unin hlut­falls­lega mest í stoð­kerf­issjúkdómum og áverkum en geð­rask­anir og „aðrar ástæður“ voru skammt undan.

Á tíma­bil­inu 2008 til 2018 hafði hins­vegar dregið mjög úr fjölgun ein­stak­linga með mat vegna stoð­kerf­issjúkdóma og áverka en í þeirra stað voru það „aðrar ástæður“, geð­rask­anir og inn­kyrtla og efna­skiptasjúkdómar sem leiddu fjölgun­ina. Í skýrsl­unni segir að þetta sé vísbend­ing um að und­ir­liggj­andi orsakir örorku hafi verið að breyt­ast.

Í skýrsl­unni kemur jafn­framt fram að nokkur munur er á kynj­unum hvað varðar sjúkdómsgrein­ingar sem liggja til grund­vallar örorku- og end­ur­hæf­ing­ar­mats. Konur eru meira en tvisvar sinnum líklegri til að vera með mat á grund­velli stoð­kerf­is­vandamála, eða 33 pró­sent sam­an­borið við 15 pró­sent karla. Karlar eru hins­vegar líklegri en konur til að vera með mat á grund­velli geð­rask­ana, 42,4 pró­sent á móti 35,7 pró­sent kvenna.

Raunverulegt fólk með raunverulega sögu

Að lokum segir í skýrsl­unni að örorka og orsakir hennar hafi til­hneig­ingu til að týn­ast í umræð­unni um fjölgun öryrkja, sem sé fyrst og fremst rædd út frá útgjöldum hins opin­bera og kostn­aði sam­fé­lags­ins. Kolbeinn ítrekar í skýrsl­unni að á baki við allar tölur um örorku og örorku­líf­eyris sé raun­veru­legt fólk með raun­veru­lega sögu.

Mynd: Bára Huld Beck

Hann segir jafn­framt að til þess að draga úr fjölgun öryrkja þurfi að taka á þeim aðstæðum sem valdi því að fólk missir starfs­get­una og getu til að taka þátt í samfélag­inu.

Til að að það sé hægt þurfi hins vegar að svara spurn­ingum á borð við hvað það sé í lífs­hlaupi kvenna sem valdi auknum og vax­andi líkum örorku og hvaða störf það séu sem slíta starfs­fólk bæði lík­am­lega og and­lega. Auk þess spurn­ingum um hvað valdi vax­andi kvíða á meðal ungs fólks og þá sér­stak­lega ungra kvenna og hvað hafi breyst sem veldur þeim breyt­ingum á sjúk­dóms­grein­ingum sem leiða til örorku­mats.