Rendur sebra­hesta eru dæmi um slíkt. Þrátt fyrir að sebra­hesta sé að finna víðs vegar um Afríku og teg­undin hafi verið við­fangs­efni fjölda rann­sókna í gegnum tíð­ina hafa vís­inda­menn enn ekki náð að sýna fram á með óyggj­andi hætti af hverju valið var fyrir svart­hvítum röndum í þró­un­ar­sög­unni.

Nú kann að vera að ráð­gátan sé leyst. Nið­ur­stöður rann­sóknar sem birtar voru í tíma­rit­inu Journal of Natural History í síð­ustu viku benda til þess að rend­urnar spili mik­il­vægt hlut­verk í hita­stjórnun dýr­anna.

Hitastigsmunur á lifandi dýrum kannaður í fyrsta sinn

Þetta er ekki í fyrsta sinn sem reynt hefur verið að sýna fram á þetta hlut­verk randa sebra­hesta en rann­sóknin er sú fyrsta sem hefur kannað hita­stigs­mun­inn á milli svartra og hvítra randa sebra­hesta á lif­andi dýrum. Fyrri rann­sóknir hafa aðeins skoðað mun­inn á feldum dauðra sebra­hesta.

Í rann­sókn­inni var fylgst með hita­stigs­breyt­ingum á röndum tveggja sebra­hesta í Kenía í Afríku. Við sam­an­burð­inn kom í ljós að hita­stigs­mun­ur­inn á milli svörtu og hvítu rand­anna reynd­ist vera þónokkuð mik­ill eftir því sem leið á dag­inn og hitna fór í veðri. Svörtu rend­urnar voru, þegar mesti munur mæld­ist, allt að 15 °C heit­ari en hvítu rend­urnar.

„Svörtu rend­urnar gátu orðið allt að 15 °C heit­ari en húð lif­andi sebra­hesta“

Höfundar grein­ar­innar telja að þessi mikli hita­stigs­munur gerir það að verkum að mögu­legt sé að mynda smá­vægi­legt loft­streymi á yfir­borði húð­ar­innar. Þetta gæti verið mik­il­vægur liður í því að halda dýr­unum svölum í heitu lofts­lagi.

Auk þess að kanna hita­stigs­mun­inn á lif­andi dýrum var hann skoð­aður á feldi dauðs sebra­hests sem lagður var á grind. Þar var einnig að merkja mik­inn hita­stigs­mun á milli svörtu og hvítu rand­anna en mun­ur­inn var tölu­vert meiri. Svörtu rend­urnar gátu orðið allt að 15 °C heit­ari en húð lif­andi sebra­hesta.

Fyrri rann­sóknum hefur ekki tek­ist að sýna fram á að rendur sebra­hesta eigi þátt í hita­stjórnun dýr­anna. Þær rann­sóknir sem áður hafa verið gerðar voru ekki fram­kvæmdar á lif­andi dýrum, virð­ist því vera að eitt­hvað fleira en litur rand­anna einn og sér spili þar hlut­verk.

Fjörutíu ára tilgáta

Höfundar rann­sókn­ar­innar eru þau Alison Cobb, áhuga­mann­eskja um nátt­úru­fræði og fyrrum rann­sókn­ar­tæknir, og eig­in­maður hennar, Stephen Cobb dýra­fræð­ingur.

Hjóninn bjuggu lengi vel í Afríku og segir Alison Cobb að þau hafi alltaf verið hissa á því hvernig sebra­hestar færu að því að vera tímunum saman á beit á heitum sléttum Afríku án þess að ofhitna. Þau fengu þá hug­mynd að rend­urnar gætu spilað hlut­verk í því að halda dýr­unum nægi­lega vel kældum.

Alison Cobb byrj­aði fyrst að reyna að sýna fram á þessa til­gátu fyrir um fjöru­tíu árum síðan. Þá bar hún saman hita­stig vatns í olíu­trommum við fellt skinn í mis­mun­andi litum. Hún var þó ósátt við það að slíkar til­raunir segðu lítið um það hvernig áhrifin væru á lif­andi dýrum.

Mikill hitastigsmunur á milli randanna

Á lif­andi sebra­hestum tóku Cobbs-hjónin eftir því að á heit­ustu sjö klukku­stundum dags­ins varð hita­stigs­mun­ur­inn á milli svörtu og hvítu randa sebra­hest­anna stöð­ugur á milli 12–15 °C.

Hita­stigs­mun­ur­inn reynd­ist vera svip­aður á skinni dauðra sebra­hesta, eða um 16 °C heit­ari en hvítu rend­urnar. Það sem var ólíkt með skinn­inu var að heild­ar­hiti skinns­ins varð ekki stöð­ugur yfir dag­inn líkt og á lif­andi sebra­hest­unum. Á lif­andi sebra­hestum náði hita­stigið á svörtu rönd­unum allt að 56 °C á meðan hita­stigið á skinn­inu náði allt að 15 °C hærra hita­stigi, eða 71 °C.

Sviti og hár sem rísa

Meðal til­gátna sem höf­und­arnir telja að geti skýrt málið eru að fyrr­nefnd loft­streymi við húð­ina virki enn frekar vegna froðu­kennds svita sem sebra­hestar gefa frá sér. Þessa gerð svita er einnig að finna í hestum og hefur þann eig­in­leika að auka yfir­borð vökvans. Þar með eykst hraði upp­guf­unar svit­ans sem aðstoðar enn frekar við kæl­ingu.

Önnur til­gátan er sú að hárin á svörtu rönd­unum rísi þegar kald­ara er í veðri, til dæmis á morgn­ana. Þannig lok­ist loft inn á milli hár­anna þegar sval­ara er. Hárin legg­ist síðan niður þegar hitna tekur í veðri og svit­inn á yfir­borði húð­ar­innar gufi hraðar upp í hit­anum.

Nið­ur­staða Cobbs-hjón­anna er því sú að rend­urnar, svit­inn og hár sem rísa á við­eig­andi tíma spili öll saman til að halda sebra­hestum nægi­lega svölum í hit­anum á sléttum Afríku.

Deilan ekki að fullu leyst

Þótt langt sé síðan að hita­stigs­munur milli hvítra og svarta randa sebra­hesta hafi verið greindur eru nið­ur­stöður rann­sókn­ar­innar merki­legar fyrir þær sakir að í fyrsta sinn eru til gögn um það hvernig þessar breyt­ingar eru í lif­andi sebra­hestum.

Þrátt fyrir nið­ur­stöður þess­arar rann­sóknar er ekki þar með sagt að sátt sé náð í deil­unni um til­gang randa sebra­hesta. Enn þarf að sýna fram á sömu nið­ur­stöður í fleiri dýrum og fram­kvæma nán­ari rann­sóknir á þessu sviði. Það er þó lík­legt að það verk falli í hendur ann­arra en Cobbs-hjón­anna, enda er Alison Cobb sjálf orðin 85 ára gömul.