Í fjár­mála­á­ætlun rík­is­stjórn­ar­innar er gert ráð fyrir að nafn­laun rík­is­starfs­manna hækki ekki meira en 4,3 pró­sent í ár, 3,8 pró­sent árið 2020 og 3,4 pró­sent árið 2021. Verði kaup­mátt­ar­aukn­ingin meiri en 0,5 pró­sent skuli bregð­ast við með nið­ur­skurði eða gjalda­hækk­unum.

Á sama tíma er áætlað að almenna launa­vísi­talan hækki um 6,4, pró­sent 4,7 pró­sent og 4,3 pró­sent. „Gangi lífskjara­samn­ing­ur­inn upp að öllu leyti og verði launa­hækk­anir sam­kvæmt honum um allan vinnu­mark­að­inn verða launa­hækk­anir hjá ríkinu hlut­falls­lega minni en á öðrum hlutum vinnu­mark­ar­ins,“ segir í umsögn Sambands íslenskra sveit­ar­fé­laga um fjár­mála­á­ætl­un­ina. 

Með þess­ari stefnu­mörkun rík­is­stjórn­ar­innar er þannig haldið aftur launa­hækk­unum á opin­bera vinnu­mark­aðnum miðað við almenna launa­þróun og/eða ýtt undir fækkun verk­efna og nið­ur­skurð í rík­is­bú­skapnum. Hvort tveggja sam­ræm­ist því lang­tíma­mark­miði sem birt­ist í fjár­mála­á­ætl­un­inni að umsvif rík­is­ins, tekjur og gjöld, drag­ist lít­il­lega saman sem hlut­fall af vergri lands­fram­leiðslu næstu árin. 

Fjármálaáætlunin gæti gjörbreyst

Fjár­mála­á­ætl­unin er nú til umfjöll­unar í fjár­laga­nefnd og hefur fjöldi stofn­ana, sam­taka og sveit­ar­fé­laga skilað inn umsögnum um efni hennar. Þess má þó vænta að hún taki umtals­verðum breyt­ingum í ljósi svipt­ing­anna sem orðið hafa í efna­hags­líf­inu frá því hún var lögð fram.

„Það sem við erum að glíma við núna, eftir að ný hag­spá var birt á föstu­dag­inn, er mesta breyt­ing í hag­vexti sem við höfum séð í ára­tugi þegar hrunið er tekið til hliðar, þ.e. það er mesta breyt­ing til hins verra á milli spá­gerða,“ sagði Bjarni Bene­dikts­son fjár­mála­ráð­herra í óund­ir­búnum fyr­ir­spurna­tíma á Alþingi í dag.

Hann bætti því við að hugs­an­lega þyrfti að leggja fram nýja fjár­mála­stefnu auk þess sem upp­reikna þyrfti tekju- og gjalda­hlið fjár­mála­á­ætl­un­ar­innar með hlið­sjón af nýrri þjóð­hags­spá Hag­stof­unnar.

Nafnlaunahækkanir lægri sé miðað við nýrri hagspá

„Gengið verður út frá þeirri stefnumörkun, í fjárlögum áranna 2020-2022, að launa­bætur til stofn­ana nemi 0,5% umfram verð­lag árin 2020-2022, í stað 1,5%, og að bæt­urnar verði 1,5% eftir það,“ segir í grein­ar­gerð fjár­mála­á­ætl­unar. „Verði launa­þróun önnur fellur það í hlut­verk við­kom­andi ráðuneytis að mæta umfram­kostn­aði með ráðstöfunum innan við­eig­andi málefna­sviðs og málaflokks í fjárlaga­gerð­inni.“ 

Nafn­launa­hækk­an­irnar sem nefndar eru hér í upp­hafi miða við neyslu­verðs­vísi­tölu úr þjóð­hags­spá Hagstofu Íslands frá febr­úar 2019. Í nýrri spá er hins vegar gert ráð fyrir minni hækkun neyslu­verðs­vísi­töl­unnar næstu tvö árin. Sé sú spá borin saman við til­greindar launa­bætur í fjár­mála­á­ætlun mega laun rík­is­starfs­manna aðeins hækka um 3,9 pró­sent í ár, 3,7 pró­sent árið 2020 og 3,1 pró­sent árið 2021 ef ekki á að ráð­ast í frek­ari aðhalds­ráð­staf­anir í rík­is­rekstri en þegar hafa verið boð­aðar.

Í þessu sam­hengi má rifja upp að við sam­ræm­ingu opin­bera og almenna líf­eyr­is­kerf­isins árið 2016 var samið sér­stak­lega um að launa­kjör opin­berra starfs­manna yrðu jöfnuð við þau sem tíðkast á almennum mark­aði og átti launa­jöfn­unin að nást innan ára­tug­ar. 

Aðhaldskröfur samhliða efnahagslegum samdrætti

BSRB, heild­ar­sam­tök stétt­ar­fé­laga starfs­manna í almanna­þjón­ustu, gagn­rýna að ein­ungis sé gert ráð fyrir 0,5 pró­senta kaup­mátt­ar­aukn­ingu hjá rík­is­starfs­mönnum árin 2020 til 2022.

Samkvæmt þjóð­hags­spá Hag­stof­unnar er almennt búist við því að kaupmáttur launa hækki um 2,1 pró­sent á þessu ári, 2,2 pró­sent árið 2020 og 3,2 pró­sent árið 2021.

Óháð tak­mörk­unum á launa­bótum til stofn­ana gerir fjár­mála­á­ætlun rík­is­stjórn­ar­innar ráð fyrir 2 pró­senta aðhalds­kröfu til flestra mál­efna­sviða frá 2020 til 2022.

Þetta stendur til þrátt fyrir yfir­vof­andi kólnun í hag­kerf­inu. Í nýju þjóð­hags­spánni er gert ráð fyrir 0,2 pró­senta sam­drætti vergrar lands­fram­leiðslu í ár og afar hóf­legum vexti næstu árin. 

Gæti bitnað á heilbrigðisstofnunum

„Verði áætl­un­inni fylgt getur það haft nei­kvæð áhrif á starfs­menn ríkis­ins. Einnig má búast við nei­kvæðum áhrifum á heil­brigð­is­kerfið og ýmis önnur mik­il­væg verk­efni,“ segir í umsögn BSRB sem gagn­rýnir að gert sé ráð fyrir „umtals­vert meiri launa­hækk­unum á almennum vinnu­mark­aði en á hinum opin­bera vegna þeirrar aðhalds­kröfu sem sett verður á stofn­anir ríkis­ins“.

Sams konar athuga­semdir er að finna í umsögn Alþýðu­sam­bands Íslands: „Hætta er á að fyr­ir­hug­aðar aðhalds­að­gerðir í formi lægri launabóta á næstu þremur árum muni koma illa niður á heil­brigð­is­stofn­unum sem flestar eru nú þegar mjög aðþrengdar í rekstri og mönnun. Slíkt er óásætt­an­legt að mati ASÍ.“

Með fjár­mála­á­ætl­un­inni er einnig settur þrýst­ingur á sveit­ar­fé­lögin að „stuðla að kjara­samn­ingum sem raska ekki efna­hags­legum stöðug­leika“ með því að frysta framlög ríkis­ins til Jöfnun­ar­sjóðs sveit­arfélaga árin 2019, 2020 og 2021. Þetta ger­ist um leið og ljóst er að aðgerðir vegna lífs­kjara­samn­ing­anna svoköll­uðu munu kosta sveit­ar­fé­lögin umtals­verðar fjár­hæðir, en Samband íslenskra sveit­ar­fé­laga hefur áætlað að kostn­að­ur­inn verði vel á annan tug millj­arða á samn­ings­tím­anum.