Almenn­ingur á Íslandi verður fyrir lífs­kjara­skerð­ingu vegna gjald­þrots WOW air. Spurn­ingin er bara hversu mikil hún verður og með hvaða hætti hún birt­ist. 

„Ég held að við eig­um ekki að ef­ast um mark­aðs­öfl­in þegar rekstr­ar­erf­ið­leik­ar eins og þess­ir birt­ast okk­ur,“ sagði Bjarni Bene­dikts­son fjár­mála­ráð­herra í Kast­ljósi aðspurður hvort stjórn­völd hefðu sofið á verð­inum gagn­vart ævin­týra­mennsku WOW air. „Það er eng­in leið önn­ur en að láta fram­boð og eft­ir­spurn ráða þess­um hlut­um.“ 

Krónan hefur þegar veikst síðan WOW air hætti starf­semi og Seðla­bank­inn fann sig knú­inn til að bregð­ast við með inn­gripi á gjald­eyr­is­mark­aði í dag.

Grein­ing­ar­deild Arion banka kynnti hag­spá í vik­unni þar sem gert var ráð fyrir tæp­lega 2 pró­senta sam­drætti lands­fram­leiðslu árið 2019 ef WOW air færi í þrot. Telur grein­ing­ar­deildin að brott­hvarf fyr­ir­tæk­is­ins af mark­aði muni valda auk­inni verð­bólgu, veikja gengi krón­unnar og draga úr atvinnu­vega­fjár­fest­ingu. 

Með veik­ari krónu og auk­inni verð­bólgu munu verð­tryggð lán hækka og fyrir vikið skulda­byrði heim­ila þyngj­ast. Allt felur þetta í sér kaup­mátt­ar­skerð­ingu fyrir almenn­ing en auk þess eru horfur á að atvinnustig verði lægra næstu miss­erin en verið hefur und­an­farin ár.

Raunar er vel hugs­an­legt að Íslend­ingar standi frammi fyrir minni­háttar kreppu í þeim skiln­ingi að þjóð­ar­fram­leiðsla muni drag­ast saman tvo árs­fjórð­unga í röð eða meira. Már Guð­munds­son seðla­banka­stjóri efast þó um að áhrifin af falli WOW air verði svo mikil. „Fall Wow mun hafa nei­kvæð áhrif á hagvöxt, sérstak­lega á þessu ári. Ólíklegt er þó að það eitt og sér nægi til að það verði beinlínis samdráttur á árinu,“ sagði hann í ræðu sinni á árs­fundi Seðla­bank­ans.

Mynd: Shutterstock

Högg fyrir ferðaþjónustuna 

Sam­dráttur í ferða­þjón­ustu er óhjá­kvæmi­legur eftir að WOW hætti flug­rekstri. Að hluta til hafa áhrifin af vanda WOW air þegar komið fram; rekstur fyr­ir­tæk­is­ins hefur dreg­ist saman und­an­farna mán­uði og fækkað í flug­flot­anum.

Nýlegar áætl­anir Isavia gerðu engu að síður ráð fyrir að WOW air væri með 20 pró­senta hlut­deild í far­þega­flutn­ingum á tíma­bil­inu apríl til októ­ber á þessu ári.

Önnur flug­fé­lög munu eflaust fylla upp í tóma­rúmið að veru­legu leyti, en það ger­ist ekki á einni nóttu. Þannig verður ferða­þjón­ustan fyrir tals­verðum skelli – og það á háanna­tíma þegar fyr­ir­tækin eiga mikið undir því að skapa tekjur.

Fyrstu áhrifin eru aukið atvinnu­leysi. Meira en þús­und manns missa vinn­una hjá flug­fé­lag­inu sjálfu en óljóst er hve margir missa vinn­una hjá helstu þjón­ustu­að­ilum fyr­ir­tæk­is­ins, svo sem Airport Associates, fyr­ir­tæki sem glatar um helm­ingi af verk­efnum sínum vegna gjald­þrots WOW air. 

Sam­drátt­ur­inn mun hafa nei­kvæð áhrif á afkomu fleiri ferða­þjón­ustu­fyr­ir­tækja. Sum eru þegar farin að hag­ræða og draga úr starf­semi sinni. Þannig til­kynntu Kynn­is­ferðir síð­degis í gær að 59 starfs­mönnum yrði sagt upp. „Það er fyr­ir­séð að rekstr­ar­tekjur fyr­ir­tæk­is­ins munu minnka á næstu mán­uðum. Aðal­á­stæðan er sú að WOW Air er hætt rekstri sem þýðir að færri ferða­menn koma til lands­ins,“ segir í yfir­lýs­ingu frá rútu­fyr­ir­tæk­inu. 

Fjár­mála­á­ætlun rík­is­stjórn­ar­innar gerir ráð fyrir auknu atvinnu­leysi á yfir­stand­andi ári og því næsta. Gengið er út frá því að atvinnu­leysi verði allt að 4 pró­sent á áætl­un­ar­tím­anum og að útgjöld vegna atvinnu­leys­is­trygg­inga þró­ist með hlið­sjón af því. Fall WOW air og áhrif þess gætu aukið atvinnu­leysið enn frekar. „Að missa fram­færslu­ör­yggi er alvar­leg staða. Stétt­ar­fé­lögin leita nú leiða til að miðla upp­lýs­ingum, aðstoða sitt fólk og minnka höggið,“ skrifar Drífa Snædal, for­seti ASÍ, á Facebook. 

Inngrip vegna veikingar krónunnar

Seðla­banki Íslands er með öfl­ugan gjald­eyr­is­forða og í betri stöðu en nokkru sinni fyrr til að halda aftur af veik­ingu krón­unnar án mik­illa vaxta­hækk­ana. Atburðir dags­ins, þar sem bank­inn brást við geng­is­veik­ingu með inn­gripum á gjald­eyr­is­mark­aði, eru skýr birt­ing­ar­mynd þess.

Þórólfur Matth­í­as­son hag­fræði­pró­fessor benti á það í við­tali við Stundina í fyrra að mark­aðs­að­ilar á gjald­eyr­is­mark­aði hafa til­hneig­ingu til að bregð­ast við atburðum umfram til­efni. „Ef inn­lendir fjár­magns­eig­endur misstu trúna á krón­unni og flyttu fé út í stórum stíl, þá gæti reynt tals­vert á vilja Seðla­bank­ans til að synda gegn straumnum,“ sagði hann. 

Geng­is­þró­unin gæti haft sitt­hvað að segja um atvinnu­horfur en veik­ing krón­unnar hefur sögu­lega gegnt lyk­il­hlut­verki í efl­ingu útflutn­ings­greina og þannig ýtt undir atvinnu­sköpun í kjöl­far efna­hags­á­falla. 

Seðla­bank­inn hefur það lög­bundna hlut­verk að stuðla að efna­hags­legum stöð­ug­leika og halda aftur af verð­bólgu en engar skyldur þegar kemur að því að halda uppi háu atvinnustigi. Sú spurn­ing vaknar hins vegar hvort stjórn­ar­meiri­hlut­inn á Alþingi sé vilj­ugur að grípa til ráð­staf­ana á sviði rík­is­fjár­mála til að örva hag­kerfið, dempa fallið og stuðla að auk­inni atvinnu.

Forsendur fjármálaáætlunar brostnar

Í fjár­mála­á­ætlun rík­is­stjórn­ar­innar er gert ráð fyrir tals­verðri útgjalda­aukn­ingu til flestra mála­flokka og skatta­lækk­unum en einnig 2 pró­senta aðhaldi á flestum sviðum rík­is­rekstrar og veru­legum skorðum við launa­hækk­unum rík­is­starfs­manna. 

Bjarni Bene­dikts­son fjár­mála­ráð­herra hefur látið hafa eftir sér að áfall á borð við gjald­þrot WOW air „myndi þýða að við þyrftum að draga úr útgjalda­á­formum“.

Gjald­þrot WOW air setur tekju­á­ætlun fjár­mála­á­ætl­unar í upp­nám. Sam­drátt­ur­inn í ferða­þjón­ustu mun rýra skatt­stofna, draga úr tekju­öflun rík­is­sjóðs og gera rík­is­stjórn­inni erf­ið­ara um vik að upp­fylla þau afkomu­mark­mið sem sett voru í fjár­mála­stefnu.

Ef rík­is­stjórnin heldur fast við afkomu­mark­miðin og bregst við WOW air-skell­inum með nið­ur­skurði rík­is­út­gjalda til að mæta tekjurýrn­un­inni mun það vænt­an­lega auka enn á sam­drátt­inn í efna­hags­líf­inu. Á Bjarna Bene­dikts­syni mátti þó skilja í Kast­ljósi að vel kæmi til greina að end­ur­skoða afkomu­mark­miðin. 

Mynd: Stjórn­ar­ráðið

Skilur eftir „umtalsvert skarð“

Hlut­deild WOW air í áætl­un­ar­flugi til og frá Íslandi var 25 til 30 pró­sent árið 2018 miðað við fjölda far­þega og með tengifar­þegum var hlut­deildin hátt í 40 pró­sent. 

Í frétta­til­kynn­ingu frá Sam­keppn­is­eft­ir­lit­inu kemur fram að ekki þurfi að fjöl­yrða um að „brott­hvarf WOW af íslenska mark­aðnum skilur eftir sig umtals­vert skarð“ og „sam­þjöppun í flugi mun[i] því aukast veru­lega“ til skamms tíma. 

Brott­hvarf WOW air gæti haft tals­verð áhrif á rekstur Kefla­vík­ur­flug­vallar og afkomu Isavia sem hefur verið í stækk­un­arfasa und­an­farið. „Isavia mun á næst­unni fara yfir hver þau áhrif kunni að verða,“ segir í til­kynn­ingu frá fyr­ir­tæk­inu. 

„Það verður högg í sumar“

Þórólfur Matth­í­as­son bendir á að hafa þurfi í huga að WOW air og Icelandair hafi í raun starfað á þremur mörk­uðum: við Atl­ants­hafs­flug, milli Íslands og Evrópu og Íslands og Ameríku. Trans Atlantic-mark­að­ur­inn sé stærri en hinir og þar sé sam­keppnin í verði jafn­framt miklu harð­ari. „Icelandair hefur náð jafn­vægi með því að rukka hærra fyrir legg­ina en fyrir Trans Atlantic en verð­lagn­ingar- og sölu­kerfi Wow leyfði ekki svo­leiðis,“ segir hann í sam­tali við Stundina.

„Trans Atlantic-mark­að­ur­inn þýðir mikið fyrir ISAVIA, en lítið fyrir inn­lenda ferða­þjón­ustu.  Fall Wow þarf ekki að breyta miklu varð­andi flutn­ing far­þega á mörk­uð­unum tveimur milli Íslands og Evrópu og Íslands og Ameríku. Þriðji mark­að­ur­inn minnkar, en það skapar ekki högg nema fyrir ISAVIA, Airport Associates og nokkra aðra.

Spurn­ingin er þannig hvort það haldi áfram að vera sæti fyrir far­þeg­ana sem vilja bara skoða Ísland. Það fer eftir vali á leiðum og verði og aug­lýs­ingum og áherslum Icelandair á Transatlantic-rút­una. Þessu er ekki auð­velt að breyta í sumar, þannig að það verður högg í sumar. Næsta spurn­ing er svo hvort greiðslu­vilji far­þega fyrir Íslands­ferð sé nægur til að halda uppi komu tveggja millj­óna far­þega á ári. Það mun koma í ljós.“

Fjárfestar búast við veikari krónu

Við­skipti á gjald­eyr­is­mörk­uðum og hluta­bréfa­mörk­uðum í dag bera þess skýrt merki að mark­aðs­að­ilar búist við veik­ari krónu. Gengi krón­unnar hefur lækkað meðan virði hluta­bréfa í útflutn­ings­fyr­ir­tækjum sem hafa hag af geng­is­veik­ingu, svo sem hjá Marel og HB Granda, hefur hækkað.

Ljóst er að rekja má tals­verðan hluta hækk­unar á hús­næð­is­verði síð­ustu ára til útleigu til ferða­manna. Því er ekki ósenni­legt að fall WOW air hafi áhrif á hús­næð­is­mark­að­inn. Athygli vekur að virði hluta­bréfa í fast­eigna­fé­lögum eins og Eik og Regin hefur lækkað í dag sem kann að benda til þess að fjár­festar sjái fram á að fast­eigna­verð lækki.