Áttatíu og fimm ár eru í sumar síðan bandarískt herlið tók við „hervernd“ Íslands eins og það var orðað í samningi sem íslensk og bandarísk stjórnvöld gerðu með sér á þessum tíma, hálfu ári áður en Bandaríkin drógust formlega inn í átök síðari heimsstyrjaldar. Alla tíð síðan hefur Ísland óumdeilanlega verið á áhrifasvæði Bandaríkjanna, mesta efnahags- og herveldis heims. 

Tímamót urðu haustið 2006, þegar herstöð Bandaríkjahers á Keflavíkurflugvelli var lokað og síðustu liðsmenn Varnarliðsins („Iceland Defence Force“ eins og var formlegt heiti þess) yfirgáfu Ísland. Þáverandi ríkisstjórn Íslands hafði árangurslaust reynt allt sem hún gat til að halda lágmarksviðveru bandarísks herliðs hér á landi, í því skyni að viðhalda „trúverðugum vörnum“ í þessu annars herlausa NATO-ríki. Með varanlegri brottför bandaríska varnarliðsins varð mikil breyting á tengslum Íslands og Bandaríkjanna. 

Menningarstofnun Bandaríkjanna, sem hafði verið rekin í Reykjavík síðan árið 1948 (fram til 1970 undir nafninu Upplýsingastofnun Bandaríkjanna), var einnig lokað. Frá því Ísland gekk í EES hefur hlutdeild Bandaríkjanna í utanríkisviðskiptum Íslands farið hægt og sígandi minnkandi. En er þó enn veruleg; Bandaríkin eru enn stærsta einstaka viðskiptaland Íslands þrátt fyrir tollastríð, minnkandi ferðamannastraum og annars konar óáran sem dynur á löndum í okkar heimshluta um þessar mundir. 

Dollari eða evra? 

Lengi framan af sögu Lýðveldisins Íslands var bandaríkjadalur ráðandi mynt í utanríkisviðskiptum þess. Eftir að evrópska myntbandalagið komst á laggirnar um síðustu aldamót hefur evran „tekið framúr“ dollaranum í þessu hlutverki, þar sem meirihluti utanríkisviðskipta landsins er við þau 30 ríki sem eru á Evrópska efnahagssvæðinu, en evran er lögeyrir í 21 þeirra. Í þeim mörgu rimmum sem Íslendingar hafa gengið í gegnum á síðustu áratugum um mögulega upptöku annarrar myntar en íslenzku krónunnar hafa þessar tvær stóru heimsmyntir, evran og bandaríkjadalur, verið helztu valkostirnir. Tillögur um aðrar minni myntir hafa komið fram eins og Kanadadalur og norska krónan. En þegar á heildina er litið hafa í raun bara evran og bandaríkjadalur verið álitnir raunhæfir valkostir. 

Bandaríkin, Kanada, ESB?

Grundvallarforsenda fyrir því að Ísland geti tekið upp evruna væri innganga í Evrópusambandið og myntbandalag þess. Nokkur fordæmi eru hins vegar fyrir því að ríki taki einhliða upp bandaríkjadal. Ef taka á upp mynt annars lands (eða fjölþjóðabandalags) er þó æskilegast að um það sé samið við útgefanda myntarinnar, þannig að seðlabanki hennar gegni til að mynda hlutverki lánveitanda til þrautavara. 

Hvað sem slíkum tæknilegum útfærsluatriðum líður þá er aðalspurningin hér þessi: Væri það raunhæfur valkostur fyrir Ísland að binda sitt trúss frekar við Bandaríkin (eða jafnvel Kanada) en Evrópu? Er hægt að sjá fyrir sér sviðsmynd þar sem langtímahagsmunum Íslands væri betur borgið með slíkri lausn en æ nánari samvinnu við Evrópuríkin (hvort sem hún væri tryggð með „EES+“ eða fullri aðild að ESB)?  

Gæti Ísland „gengið í Bandaríkin“? 

Skoðum það. Nærtækasta fordæmið er sennilega eyríkið Puerto Rico í Karíbahafi, sem hefur verið „óinnlimað landsvæði“ (unincorporated territory) Bandaríkjanna frá því í kringum aldamótin 1900. Bandaríkin öðluðust yfirráð þar árið 1898 í stríði við Spán. Fram að þeim tíma hafði Puerto Rico verið ein af síðustu nýlendum Spánar í Nýja heiminum sem enn tilheyrði Spáni. Íbúar Puerto Rico urðu bandarískir ríkisborgarar árið 1917. Eyjarskeggjar, sem eru nú um 3,2 milljónir, kjósa sitt eigið þing og stjórn, en hafa ekki kosningarétt til bandaríska sambandsþingsins í Washington D.C. eða til að kjósa kjörmenn sem kjósa forseta Bandaríkjanna. 

Annað og jafnvel nærtækara dæmi er „samningur um frjáls tengsl“ (Compact of free association), sem gerir nokkur eyríki í Kyrrahafi (Míkrónesíu, Marshall-eyjar og Palau) að óbeinum aðilum að Bandaríkjunum – líka án þess að senda fulltrúa á Bandaríkjaþing eða taka þátt í forsetakosningum. Þetta fyrirkomulag komst í heimsfréttirnar fyrr á þessu ári, þegar Trump-stjórnin sýndi sem mestan áhuga á að innlima Grænland með einhverjum hætti í Bandaríkin. Var þá horft til þessa fyrirkomulags „frjálsra tengsla“ til að koma Grænlandi formlega undir bandarísk yfirráð. 

Þar sem Ísland hefur verið fullvalda ríki í vel yfir 100 ár er erfitt að sjá fyrir sér að fyrirkomulag af þessu tagi – hvort sem við horfum til Puerto Rico eða „samnings um frjáls tengsl“ – myndi verða álitið ásættanlegt af borgurum Lýðveldisins Íslands. 

Hvað þá með að verða 51. formlega aðildarríki Bandaríkjanna? Fimm núverandi ríki Bandaríkjanna hafa innan við eina milljón íbúa (Wyoming fæsta með 588 þús.), svo að íbúafjöldinn einn og sér ætti ekki að útiloka þann valkost. Til að af þessu gæti orðið yrðu bæði öll ríkisþingin 50 og sambandsþingið í Washington að samþykkja að bæta nýju ríki inn í sambandsríkið. Breyta þyrfti stjórnarskránni – nánar tiltekið semja viðauka við hana um þessa breytingu. Bandarísk lög kæmu í stað íslenzkra. Enska yrði mál stjórnsýslunnar og réttarkerfisins. Ganga má út frá því sem vísu að þótt á Íslandi finnist eflaust einstaklingar sem þætti þessi valkostur spennandi þá væri mikill meirihluti mótfallinn því að Ísland yrði „ameríkaniserað alla leið“ eins og þessi valkostur myndi þýða. 

Hvað með Kanada?

En hvað með Kanada? Nýja Ísland er í Manitoba-fylki í Kanada, þangað sem þúsundir Íslendinga fluttu á nítjándu öld og fram á þá tuttugustu. Fordæmi er fyrir því að fylki í Kanada hafi annað tungumál en ensku sem opinbert tungumál (Quebec). Kæmi til greina að Ísland gerðist fylki í Kanada? Og héldi samt íslenzku sem sínu opinbera tungumáli? Það er reyndar vandséð að kanadíska stjórnarskráin sé nógu sveigjanleg til að gera þessa sviðsmynd mögulega. En kannski ekki útilokað ef nægur samningsvilji er fyrir hendi af hálfu beggja samningsaðila? Niðurstaða: Ekki útilokað, en þegar öllu er á botninn hvolft valkostur sem er ólíklegur til að vera raunhæfur. 

Raunhæfari sviðsmynd – og neikvæðari

Sviðsmynd, sem gæti leitt til innlimunar Íslands í Bandaríkin og kannski er raunhæfari en þær sem hér að framan er lýst er þessi: Meirihluti íslenzkra kjósenda hafnar því að ljúka aðildarviðræðum við Evrópusambandið og útilokar Ísland þar með frá þeim valkosti að ganga í ESB. Eftir að þessi niðurstaða liggur fyrir kýs Donald Trump Bandaríkjaforseti að snúa sér að Íslandi eftir að hann missir þolinmæðina vegna samningaviðræðna um Grænland sem teygjast endalaust á langinn. Heimtar full yfirráð yfir Íslandi. Jafnvel innlimun Íslands í eitt af núverandi ríkjum Bandaríkjanna. Yfirlýsingar Norðurlanda og annarra evrópskra bandamanna Íslands innan NATO og Evrópusambandsins hafa lítið vægi þar sem Bandaríkin geta ráðið því sem þeim sýnist innan NATO og Ísland stendur utan Evrópusambandsins. Niðurstaða: Ekki er hægt að útiloka þessa óþægilegu sviðsmynd; hún satt að segja blasir við sem möguleg sviðsmynd ef horft er til þess hvað gengið hefur á síðustu misseri í samskiptum Bandaríkjastjórnar við Grænland og Danmörku. 

Samantekt og ályktanir 

Er það raunhæfur valkostur fyrir Ísland að gæta langtímahagsmuna sinna með því að binda sitt trúss frekar við Ameríku en Evrópu? Að gefnum þeim fordæmum sem hægt er að vísa til er erfitt að sjá fyrir sér að Íslendingum byðist að halda eins mikilli sjálfstjórn og þeir hafa vanizt nú í yfir 100 ár, bæði stjórnsýslulega og efnahagslega, viðhalda íslenzku sem máli stjórnsýslunnar o.s.frv. ef sú leið yrði valin að verða með einum eða öðrum hætti hluti af Bandaríkjunum. Eða Kanada. Líklegasta sviðsmyndin sem gæti leitt til slíkrar niðurstöðu er satt að segja mjög neikvæð: Ef Bandaríkjastjórn myndi ákveða að þvinga Ísland með valdi undir bandarísk yfirráð. Það blasir alla vega við að Ísland stæði betur að vígi í slíkum aðstæðum væri það hluti af samstæðu bandalagi Evrópuríkja. Það felst því áhætta í því að útiloka þann valkost fyrir Ísland að ganga í Evrópusambandið.