Svo virðist sem málatilbúnaður Já-sinna í þjóðaratkvæðagreiðslunni í lok ágúst næstkomandi beinist einkum að því að sannfæra fólk um að kosningin snúist um áframhald viðræðna, ekki ESB-aðild. Þetta er blekking þar sem atkvæðagreiðslan snýst í raun um það hvort þjóðin vilji ganga í ESB eða ekki. Einnig má færa góð rök fyrir því að viðræður um ESB-aðild séu óskynsamlegar á þessum tímapunkti. 

ESB í efnahagslegri tilvistarkreppu

Samkvæmt Draghi skýrslunni sem kom út haustið 2024 ógnar versnandi samkeppnishæfni ESB lykilmarkmiðum þess. Á árunum 2010 til 2025 hefur hagvöxtur í ESB verið mun hægari en í löndum eins og Bandaríkjunum og Íslandi. Landsframleiðsla á mann á Íslandi er orðin tvöfalt meiri en meðaltal ESB ríkjanna. Árlegur hagvöxtur í þremur stærstu hagkerfum ESB: Þýskalandi, Frakkland og Ítalíu, var um 1 prósent að meðaltali á tímabilinu 2016-2025. Helstu orsakavaldar versnandi samkeppnishæfni ESB eru lág framleiðni og lítil nýsköpun í atvinnulífinu. Niðurstaða Draghi er sú að aðildarríkin þurfi að dýpka samruna sinn og jafnframt gera grundvallarbreytingar á ákvörðunartökuferlum ESB. Það mun þýða að þau lönd sem bera stærstan hluta kostnaðar af sameiginlegum ákvörðunum fái aukið atkvæðavægi á kostnað lítilla ríkja. Dýpra samrunaferli mun einnig kalla á verulega hækkun fjárlaga ESB og þar með framlaga aðildarríkjanna. Stækkun ESB til lágtekjulanda í austri, ásamt vaxandi fólksflutningum frá þróunarríkjum utan Evrópu, gæti gert Íslandi enn erfiðara fyrir að stjórna landamærum sínum sem aðildarríki.

Mikil pólitísk óvissa í lykilríkjum ESB

Mikil pólitísk óvissa ríkir í lykilríkjum Evrópusambandsins, svo sem Þýskalandi, Frakklandi og Ítalíu. Hún endurspeglast meðal annars í veikri stöðu ríkisstjórna og vaxandi fylgi þjóðlegra íhaldsflokka sem almennt krefjast róttækrar uppstokkunar á ESB. Fylgi þjóðlegra íhaldsmanna fer einnig vaxandi í ýmsum ríkjum Austur-Evrópu, bæði meðal núverandi aðildarríkja og umsóknarríkja ESB. Pólitísk óvissa hefur þannig dregið úr getu ESB til þess að móta sameiginlega stefnu á mikilvægum málefnasviðum.

Rúmlega helming landsframleiðslu ESB má rekja til Þýskalands, Frakklands og Ítalíu. Þýskaland stendur frammi fyrir miklum efnahagslegum mótvindi. Ágreiningur milli stjórnarflokkanna um ríkisfjármál og útgjöld hefur skapað verulega pólitíska óvissu, sem hefur meðal annars hægt á ákvörðunum ESB um iðnaðarmál og sameiginlega varnarstefnu. Stjórnarandstöðuflokkurinn AfD hefur einnig styrkt stöðu sína mjög í þýskum stjórnmálum, en flokkurinn krefst róttækra breytinga á Evrópusambandinu.

Frakkland glímir einnig við verulegan efnahagsvanda og miklar opinberar skuldir. Tíðar stjórnarkreppur hafa auk þess veikt stöðu franska þingsins. Þessi pólitíska upplausn hefur gert það að verkum að Frakkland á sífellt erfiðara með að vera sá burðarás í evrópskri samvinnu sem landið hefur lengst af verið. Flestar skoðanakannanir benda nú til þess að þjóðlegir íhaldsmenn muni vinna franska forsetaembættið á næsta ári, sem myndi án efa leiða til verulegs endurmats á hlutverki og verksviði ESB.

Þótt núverandi ríkisstjórn Ítalíu hafi náð ákveðnum stöðugleika á heimavelli, veldur stefna hennar oft spennu í samskiptum við miðju- og vinstriflokka í Brussel og öðrum lykilríkjum.

Þessi uppsöfnuðu pólitísku vandamál í Evrópu gera það að verkum að ESB á í vök að verjast. Sambandið stendur á sama tíma frammi fyrir aukinni alþjóðlegri samkeppni, deilum um innflytjendamál í mörgum aðildarríkjum og þeim áskorunum sem fylgja breyttri heimsmynd.

ESB-viðræður hafa í för með sér háan efnahagslegan fórnarkostnað

Evrópusambandið hefur ekki gefið nein fyrirheit um breytta afstöðu í þeim málaflokkum þar sem grundvallarágreiningur ríkir við Ísland, svo sem í sjávarútvegs-, landbúnaðar- og auðlindamálum. Að hefja samningaviðræður án þess að fyrir liggi stefnubreyting af hálfu ESB í þessum málaflokkum hlýtur að teljast veik samningatækni, eða vísbending um að önnur markmið ráði för.

Í ljósi þessa er mjög líklegt að íslensk fyrirtæki í sjávarútvegi, landbúnaði og orkumálum muni halda aftur af fjárfestingum þar til niðurstaða aðildarviðræðna liggur fyrir. Slík biðstaða mun án efa hafa neikvæð áhrif á íslenskt efnahagslíf.

Á meðan á umsóknarferlinu stendur mun Ísland heldur ekki vera í stöðu til að gera fríverslunarsamninga við Bandaríkin, Kanada eða önnur mikilvæg viðskiptalönd. Þetta má líta á sem beinan efnahagslegan fórnarkostnað aðildarviðræðnanna.

Aðildarviðræður við ESB munu einnig draga athygli íslenskra stjórnvalda frá þeim mikilvægu verkefnum að styrkja stjórn efnahags- og ríkisfjármála og vinna með aðilum vinnumarkaðarins í að semja nýjar leikreglur um skynsamari og réttlátari skiptingu þjóðarkökunnar, svo ná megi varanlegum tökum á verðbólgu og vöxtum. Samstilltar aðgerðir á þessum sviðum eru nauðsynlegar svo skapa megi skilyrði fyrir hagstæðari kjörum á innlendum húsnæðismarkaði.

Niðurlag

Í ljósi efnahagslegrar og pólitískrar óvissu um þróun ESB, og þess að aðildarviðræður eru líklegar til að ala á óeiningu meðal landsmanna, er tímasetning þjóðaratkvæðagreiðslunnar illskiljanleg. Hér eru lífskjör líka með allt öðrum hætti en í stórum hluta aðildarríkja ESB. Forystumenn í sjálfstæðisbarátttunni eins og Jón Sigurðsson, trúðu því að stjórn landsmála væri betur komin í okkar höndum en Dana, og árangurinn talar sínu máli. Aðildarviðræður við Evrópusambandið má líta á sem ákveðna uppgjöf þjóðarinnar í að leysa sín eigin mál. Í stað aðildarviðræðna þarf að myndast hér ný þjóðarsátt um betri leikreglur á öllum sviðum íslensks samfélags, ekki síst á sviði efnahagsmála.