Þegar Arion banki birti ársuppgjör sitt 11. febrúar skilaði hann hagnaði fjórða árið í röð: um 30 milljarðar króna og 14,9% arðsemi. Íslandsbanki skilaði 11,2% arðsemi, Landsbankinn 38 milljörðum í hagnað. Samanlagður hagnaður bankanna þriggja var um 95 milljarðar króna sem svarar til um 660 milljóna evra.

Þetta er engin tilviljun og ekki bara afleiðing af verðbólgubaráttu Seðlabankans. Þetta er afleiðing af því hvernig bankamarkaðurinn er byggður upp: þrír bankar, verðtrygging og króna sem útilokar erlenda samkeppni. Saman skapa þessir þættir það sem stundum er kallað „Íslandsálagið”.

Hvað er vaxtamunur og af hverju skiptir hann máli?

Lykiltalan í þessu öllu heitir vaxtamunur. Hann er einfaldur í eðli sínu: munurinn á vöxtunum sem bankinn rukkar þig fyrir lán og vöxtunum sem hann borgar þér fyrir að geyma sparnaðinn þinn. Því breiðara sem þetta bil er, því meira græðir bankinn.

Munurinn er ekki smávægilegur. Íslensku bankarnir taka nærri tvöfalt breiðara bil en evrópskt meðaltal og nærri þrefalt á við Nordea.

Algengasta skýringin, að bankarnir græði bara svona mikið af því stýrivextir séu háir, stenst ekki. Tvær staðreyndir afsanna hana:

•Sagan. Á árunum 2017–2020, þegar stýrivextir féllu úr 5% niður í 0,75% og vaxtastigið var svipað og í Evrópu, var vaxtamunur íslensku bankanna samt nærri tvöfalt evrópska meðaltalið (3,57% árið 2017; 2,82% árið 2020, á móti 1,3–1,4% í Evrópu). Bilið var alltaf til staðar.

•Hækkunin sjálf. Þegar Seðlabankinn hækkaði vexti úr 0,75% í 9,25% á rúmu ári (2021–2023) breikkaði vaxtamunurinn aðeins um 30–50 punkta, ekki í neinu samræmi við stökkið í stýrivöxtum. Háir vextir eru því margfaldari ofan á álag sem var þegar til staðar, ekki uppspretta þess.

Arðsemin er há en ekki einsdæmi

Arðsemi íslensku bankanna (um 12%) er hærri en evrópska meðaltalið en lægri en hjá stóru norrænu bönkunum.

Þrennt skiptir hér máli:

1.Íslensku bankarnir græða ekki óeðlilega mikið miðað við Norðurlönd. Nordea, Swedbank og DNB skila meiri arðsemi en á öðrum forsendum: minni vaxtamun, miklu stærri lánasöfnum og meiri tekjum af þjónustugjöldum.

2.En arðsemin er samt 2–3 prósentustigum hærri en evrópska meðaltalið. Það svarar til tuga milljarða króna á ári sem renna frá íslenskum lántakendum og sparifjáreigendum til eigenda bankanna sem eru að hluta ríkið og lífeyrissjóðirnir.

3.Bankarnir reka sig ódýrt. Rekstrarkostnaður þeirra er um 34–43% af tekjum, á móti 53,8% í Evrópu. Þeir eru því óvenju hagkvæmir, sem þýðir að stærri hluti vaxtamunarins endar sem hreinn hagnaður.

Af hverju er bilið svona breitt?

Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn (AGS) orðaði það kurteislega í úttekt sinni 2023:

„Vaxtamunur íslenskra banka mælist nú um 3 prósent, sem er hærra en norræna meðaltalið. Arðsemin endurspeglar háan vaxtamun, lágan rekstrarkostnað og hagnað af verðbréfastöðum.”

Opinskárri skýring, sem matsfyrirtækið Standard & Poor’s hefur ítrekað nefnt, er þessi: markaðurinn er fákeppnismarkaður. Þrír bankar halda um 93% af eignum kerfisins, engin samkeppni að utan er möguleg vegna krónunnar, og verðtryggingin ver bankana fyrir verðbólguáhættu. Skoðum þessa þrjá þætti.

1. Þrír bankar og lítil samkeppni

Eftir hrunið 2008 endurreisti ríkið bankana og átti þá alla um tíma. Síðan hefur eignarhaldið breyst (Arion einkavæddur 2018, Íslandsbanki að hluta 2021–2022, Landsbankinn enn í ríkiseigu), en skiptingin á markaðnum hefur varla breyst. Sparisjóðirnir hurfu eða runnu inn í stóru bankana, erlend útibú lögðust af, og á árunum 1991–2022 fékk enginn nýr banki starfsleyfi.

Kvika banki er fjórði aðilinn, en á öðrum forsendum: hann er fjárfestingarbanki sem keppir á fyrirtækjamarkaði, ekki um íbúðalán eða almenn innlán. Vaxtamunur hans er enn hærri (3,8–3,9%), sem styrkir í raun niðurstöðuna, það er ekki bara þrenningin, heldur kerfið allt sem rekur sig á háu álagi.

Eina raunverulega áskorunin kemur frá Indó sparisjóði, sem opnaði almenningsreikninga 2023 og hefur náð um 60.000 viðskiptavinum með gagnsæjum, einföldum kjörum. En setjum stærðina í samhengi: eignir Indó eru um 15–20 milljarðar króna, innan við 1% af því sem Landsbankinn einn rekur. Indó býður enn ekki íbúðalán, sem er einmitt þar sem stærsti vaxtamunurinn myndast.

Er Indó þá sönnun þess að samkeppni virki? Bæði og. Að 60.000 manns hafi flutt sig á þremur árum sýnir að álagning stóru bankanna var hærri en fólk sætti sig við. En til að ýta vaxtamuninum niður á heildina þyrfti Indó að bjóða íbúðalán fyrir 100–200 milljarða á næstu árum, sem er mögulegt, en ekki í höfn. Þangað til halda stóru bankarnir 93–95% af markaðnum.

Afleiðingin: þegar Seðlabankinn hækkar vexti taka lántakendur það á sig nær að fullu, í íbúðalánum, fyrirtækjalánum og yfirdrætti, á meðan vextir á venjulegum innlánsreikningum hækka aðeins um brot af því. Þetta er stærsta einstaka ástæða þess að vaxtamunurinn breikkar á hávaxtatímum. Það er ekki vegna þess að bankarnir séu „vondir”, það er afleiðing af því hvernig markaðurinn er byggður.

2. Verðtryggingin

Þegar banki veitir verðtryggt lán ber lántakandinn alla verðbólguáhættuna: höfuðstóllinn vex með verðbólgunni, og bankinn fær fasta raunvexti ofan á það — alltaf. Í öðrum löndum, þar sem lán eru á venjulegum vöxtum, þurfa bankarnir sjálfir að bera hluta verðbólguáhættunnar.

Verðtryggingin færir þessa áhættu af bönkunum yfir á heimilin. Það gerir hagnað þeirra stöðugri og lækkar áhættuna sem þeir bera, sem aftur bætir lánshæfi þeirra og lækkar fjármögnunarkostnað. Þetta var ein af ástæðunum fyrir því að Standard & Poor’s hækkaði lánshæfismat allra þriggja bankanna í apríl 2024.

3. Krónan sem girðing

Þriðji þátturinn er krónan sjálf. Enginn erlendur banki getur boðið innlán eða lán í íslenskum krónum á sambærilegum kjörum, innviðirnir eru einfaldlega ekki til. Á evrusvæðinu getur þýskur banki boðið Þjóðverja sparnað og franskur banki lánað honum, og sú samkeppni heldur vaxtamuninum niðri.

Á Íslandi er þessi samkeppni ekki möguleg. Ekki vegna þess að bankarnir séu sérstaklega slæmir, heldur vegna þess að krónan lokar markaðnum.

Hvað þýðir þetta fyrir venjulega fjölskyldu?

Tölurnar verða áþreifanlegar þegar þær eru lagðar á eldhúsborðið. Tökum dæmi.

Ungt par kaupir fyrstu íbúð í Reykjavík á 60 milljónir, leggur fram 30% útborgun og tekur 42 milljóna króna íbúðalán til 25 ára. Berum það saman við sams konar lán í Berlín eða Amsterdam.

Á Íslandi voru fastir vextir á óverðtryggðu íbúðaláni 8,15% (Landsbankinn, okt. 2025). Á evrusvæðinu voru sambærilegir vextir 3,35% (ECB, mars 2026).

Munurinn er rúmlega 120.000 krónur á mánuði, og samanlagt 36 milljónir yfir lánstímann, nærri þrefalt það sem evrópska parið borgar.

Hluti af þessu stafar vissulega af hærri stýrivöxtum Seðlabankans. Munur á íslenskum og evrópskum stýrivöxtum er nú um 5,35 prósentustig, en munurinn á útlánskjörum til neytenda er 4,80 prósentustig. Stærsti hlutinn skýrist því af peningastefnunni, en ekki allur. Það sem eftir stendur er álagning bankanna sjálfra, sem rekja má til fákeppninnar.

Og staðan er enn verri fyrir þá sem velja verðtryggt lán. Taflan að ofan sýnir í raun bestu íslensku kjörin, ekki þau verstu.

Hvert fer munurinn?

Hluti hans fer til Seðlabankans og inn í hagkerfið í baráttunni við verðbólgu. En verulegur hluti fer beint í hagnað bankanna og til eigenda þeirra: ríkisins, lífeyrissjóðanna og einkafjárfesta.

Tengingin við 29. ágúst

Þetta er ekki fræðileg umræða. Þann 29. ágúst verður þjóðaratkvæðagreiðsla um framhald aðildarviðræðna við ESB og vaxtamunurinn tengist henni beint, þótt fáir hafi nefnt það.

Ef Ísland gengi í ESB og tæki upp evru myndi vaxtamunurinn nær örugglega lækka í átt að evrópsku meðaltali. Ekki vegna pólitísks vilja, heldur vegna þess að erlend samkeppni yrði loksins möguleg: Íslendingar gætu geymt evrur í þýskum banka eða tekið lán hjá hollensku félagi. Fæstir myndu nokkurn tíma gera það, en hótunin ein um að einhver gæti það myndi þrýsta innlendum vaxtamun niður.

Sá þrýstingur væri umtalsverður. Munurinn á 3% og 1,6% vaxtamun, á 4.000 milljarða útlánasafni, hleypur á tugum milljarða á ári sem færðust frá eigendum bankanna til lántakenda og sparifjáreigenda.

En hann væri ekki ókeypis. Bankarnir þyrftu að breyta rekstrinum, færa sig nær þjónustugjöldum, eins og Nordea hefur gert. Gjaldmiðilsáhættan hyrfi, en í staðinn kæmi evrópskt bankaeftirlit og reglur frá Brussel. Þetta er hluti af því sem er undir í atkvæðagreiðslunni.

Niðurstaðan

Það er ekkert að því að bankar græði. Þeir eru fyrirtæki, og íslensku bankarnir eru í dag vel reknir og stöðugir. 14,9% arðsemi Arion banka er ekki „hneyksli” í sjálfu sér, hún er afleiðing af venjulegum bankarekstri.

En það er heldur engin tilviljun að íslenskir bankar hafi nærri tvöfaldan vaxtamun á við evrópska kollega. Hann skýrist af fjórum þáttum:

•Þriggja-banka markaði, þar sem 93% eigna eru hjá þremur fyrirtækjum og eini nýi keppinauturinn er enn undir 1% af heildinni.

•Verðtryggingunni, sem færir verðbólguáhættuna yfir á heimilin.

•Krónunni, sem útilokar erlenda samkeppni.

•Háum stýrivöxtum, sem margfalda hina þrjá þættina,  en eru ekki frumorsökin.

Spurningin sem stendur eftir er einföld og óþægileg: Er Íslendingum sama um að borga þennan vaxtamun? Ef svarið er já, verður framtíðin eins og nútíminn. Ef svarið er nei, eru þrír möguleikar: hraða innlendri samkeppni (Indó og fleiri inn á íbúðalánamarkaðinn), brjóta upp fákeppnina með samkeppniseftirliti, eða taka upp gjaldmiðil sem hleypir erlendri samkeppni að.

Enginn stóru flokkanna, hvorki Framsókn, Miðflokkurinn, Sjálfstæðisflokkurinn né Samfylkingin, hafa rætt þetta af festu á undanförnum árum. Það er kannski það athyglisverðasta í þessari grein.