Í þessari grein verður fjallað um inngönguna í ERM II (e. Exchange Rate Mechanism II). Ísland þarf að vera a.m.k tvö ár í þessu kerfi áður en hægt er að taka upp evru.

Hvað er ERM II?

ERM II er eins konar biðsalur fyrir inngöngu í evrusvæðið. Ætlast er til að öll aðildarríki ESB taki upp evru þegar þau hafa uppfyllt Maastricht skilyrðin. Eftir að aðild að ESB hefur verið samþykkt getur viðkomandi ríki gengið í ERM II kerfið. Fundið er út gengi við evru sem er talið nálgast jafnvægisgengi. Þetta gengi verður miðgildi sem er fest við evru en evrópski seðlabankinn ver ±15% vikmörk á þessu miðgildi. Komi fram til dæmis veruleg veiking grípur evrópski seðlabankinn inn í þannig að veikingin verður aldrei meiri en 15%. Reiknað er með að hvert ríki verði að lágmarki tvö ár innan ERM II áður en hægt er að taka upp evru. Á þeim tíma þarf að uppfylla Maastricht skilyrðin um lága verðbólgu, lága vexti, jöfnuð í ríkisfjármálum og skuldahlutfall hins opinber undir 60% af VLF ásamt gengisstöðugleika í eitt ár.

Nákvæm og öguð hagstjórn

Danir eru nú eina landið í ERM II eftir að Búlgaría, sem var í ERM II með myntráð, tók upp evru um s.l. áramót. Danir hafa reyndar setið í ERM II frá upphafi evrunnar 1999 en fengu varanlega undanþágu frá því að taka upp evru þar sem þjóðin vildi ekki sleppa hendinni af dönsku krónunni. Danska krónan er fast tengd við evru með 2.25% fráviki að nafninu til en í reynd hefur krónunni verið haldið vel innan við eitt prósent frá evru. Danir hafa því tengst evrunni með myntráðslíki. Danski seðlabankinn notar mörg stýritæki til að tryggja fastgengið. Mestu máli skiptir þó að einhugur og traust ríkir á milli aðila vinnumarkaðarins, ríkisstjórnar og seðlabanka um að styðja við fastgengisstefnuna með hófsömum kjarasamningum, ábyrgum ríkisfjármálum og öflugri fjármálastýringu seðlabankans. Innan veggja hans býr mikil þekking á stjórn peningamála bæði fræðileg og verkleg. 

Valkostir fyrir Ísland

Áður en Ísland gengur í ERM II þarf að ákveða tímanlega þá peningastefnu sem á að fylgja. Tveir möguleikar virðast helst koma til greina, áframhald á núverandi peningastefnu (með gengi innan vikmarka ERM II) eða fastgengisstefna með myntráði. Jafnvel þótt einhverskonar þjóðarsátt náist um hóflegar launahækkanir og jöfnuð í ríkisfjármálum verður sjálfstæð króna aldrei traustur gjaldmiðill. Veruleg höft eru á fjármagnsflutningum frá landinu og erlendir fjárfestar hafa ekki sýnt mikinn áhuga þrátt fyrir mikinn vaxtamun við útlönd. Reynslan hefur sýnt að verðbólgumarkmiðið, sem er innflutt og hannað fyrir mun stærri hagkerfi, hefur ekki getað tryggt vaxtastig og verðbólgu í takti við evrusvæðið. Að vísu er ekki að sakast við peningastefnuna einvörðungu heldur hefur ójafnvægi í ríkisfjármálum og á vinnumarkaði átt sinn þátt í að verðbólgumarkmið seðlabankans hefur ekki náðst lengst af. Hætt er við að dvölin í ERM II verði lengri en tvö ár ef núverandi peningastefna gildir. 

Í skýrslu um peningamál frá 2016 mæltu tveir sænskir hagfræðingar fyrir því að Ísland taki upp myntráð. Þessari hugmynd var hafnað af stjórnvöldum sem töldu megin gallann vera vöntun á lánveitanda til þrautavara. Þetta er ekki veigamikill ókostur við myntráð. Það á að vera pólitísk ákvörðun að bjarga fjármálafyrirtækjum í erfiðleikum t.d. með framlagi frá ríkissjóði. Mönnum ætti að vera í fersku minni þegar Seðlabankinn brá sér í hlutverk lánveitanda til þrautavara í bankakreppunni og hellti öllum gjaldeyrisvarasjóði þjóðarinnar í fjármálalegt svarthol Kaupþingsbanka. Engin veit hvað varð um peningana né heldur hver axlaði ábyrgðina. 

Myntráð er hægt að útfæra aðallega með tvennum hætti: annars vegar með virkum seðlabanka líkt og í Danmörku hins vegar með hefðbundnu myntráði þar sem engin stýring er á genginu. Margt þarf að breytast til að danska leiðin virki. Hér er hver höndin upp á móti annarri og lítið traust á milli ríkisvalds, aðila vinnumarkaðarins og seðlabanka, ólíkt því sem er í Danmörku. Í hefðbundnu myntráðsfyrirkomulagi hefur seðlabanki eitt hlutverk (auk fjármálaeftirlits) sem er að halda utan um gjaldeyrisforða sem nægir til að skipta á krónum og evrum á föstu gengi hvenær sem viðskiptaaðilar myntráðsins óska. Vextir ákvarðast á markaði án afskipta seðlabankans. Þetta fyrirkomulag verkar eins og einhliða upptaka evru. Einhliða upptaka evru er þó ekki þóknanleg Seðlabanka Evrópu sem telur að með slíku fyrirkomulagi sé verið að læðast bakdyramegin inn í evru svæðið án þess að uppfylla Maastricht skilyrðin. Myntráð er hins vegar þóknanlegt Seðlabanka Evrópu og hafa nokkur lönd nýtt sér það fyrirkomulag fyrir evruvæðingu. Mikilvægur kostur við myntráð, framyfir einhliða upptöku evru, er að mörg hundruð milljón króna myntsláttuhagnaður helst innanlands. Upptaka myntráðs leysir aðila vinnumarkaðarins og stjórnvöld ekki frá samtali og samstilltu átaki til að ná jafnvægi í þjóðarbúskapnum.

Reynslan hefur sýnt að fast gengi er nauðsynlegt skilyrði fyrir lægri vöxtum og verðbólgu en ekki nægjanlegt skilyrði. Verðbólguskot geta komið t.d vegna olíuverðhækkana en þau ganga hratt yfir. Til þess að myntráðið skili skjótri aðlögun að evrusvæðinu þarf að tryggja frjálsari fjármagnsflutninga. Seðlabanki Evrópu hefur yfir að ráða margskonar tækjum til að bregðast við fjármálaójafnvægi sem getur myndast í evrulöndum. Nauðsynlegt er að reyna að semja um aðstoð frá Seðlabanka Evrópu við afnám fjármagnshafta meðan Ísland er í ERM II þótt strangt tiltekið sé ekki gert ráð fyrir slíkri aðstoð í ERM II reglum.  

Einn helsti ávinningurinn af tengingu krónunnar við evru með myntráði er að markaðurinn fær sterk skilaboð um að ekki verði fiktað í genginu, viðskiptakostnaður lækkar og traust á hagstjórninni getur aukist.  Þegar gengisáhætta er ekki lengur fyrir hendi má reikna með auknum áhuga erlendra fjárfesta. Mikilvægt er að fá aukið erlent fjármagn til að nýta mannauð þjóðarinnar í atvinnugreinum sem byggja á menntun og hugviti. Hingað til hefur erlend fjárfesting aðallega snúist um að hirða afraksturinn af orkuauðlindum landsins á kostnað náttúrunnar.

Lokaorð

Meðan á samningaviðræðum við ESB stendur er nauðsynlegt að undirbúa inngöngu í ERM II með það að markmiði að stytta biðtíma eftir upptöku evru. Slík vinna nýtist við endurskoðun peningastefnunnar hvort sem aðild að ESB verður samþykkt eða ekki. Innleiðing á traustum gjaldmiðli er vafalítið mikilvægur ábati af inngöngu í ESB en fleira vegur þungt svo sem ýmiskonar réttarbætur, aðstoð við uppbyggingu innviða, öryggismál og öflugri byggðaþróun. Biðtíminn í ERM II takmarkar ekki fjölþættan ábata of ESB aðild. Það er til mikils að vinna fyrir Íslendinga að ljúka samningaviðræðum við ESB.