Hættan á hatri, skautun og hnignandi umræðuhefð vex ört nú þegar Íslendingar velja á milli tveggja meginleiða í samskiptum sínum við heiminn: Að eiga nánara samflot með Evrópuþjóðum eða halda sig utan bandalags og innan hugsanlegs skjóls Bandaríkjanna.

Lengst á hægri vængnum er orðræðuhefð Donalds Trump í prufukeyrslu á þjóðinni í gegnum óttastjórnmál og uppnefni, en á vinstri vængnum er dreift ósannanlegum ályktunum um innra líf pólitískra andstæðinga.

Þegar lengst er gengið er umræðan eitruð, með aðferðum sem er hægt að greina, og reynt að toga fólk ofan í skotgrafir. Við getum hins vegar valið, vegna vangetu til að vita annað, að hafa sem upphafsreit umræðunnar að allir sem að henni koma vilji koma góðu til leiðar, þótt skoðanir séu skiptar og sumar aðferðir séu skaðlegar samfélagsumræðunni.

Óvinavæðing

Í rannsóknum á hnignun lýðræðis innan ríkja hefur eitt meginþema greinst. Það er að þegar pólitískir andstæðingar líta hver á annan sem óvini og byrja að útmála ásetning og innræti hver annars, og svo efast um lögmæti þeirra, sem manngerðir rammar sem lýðræðið byggir á byrja að molna niður.

„Þau hafa ekkert málefnalegt til málanna að leggja,“ skrifaði framkvæmdastjóri þingflokks Samfylkingarinnar í grein um stjórnarandstöðuna í febrúar, þar sem hann úrskurðaði víðan hóp gagnslausan og til trafala.

„Það sem er mest opinberandi er að þetta er eini tilgangur stjórnarandstöðunnar. Hún ætlar sér að koma í veg fyrir að meirihlutaviljinn nái fram að ganga.“

Þannig hvatti hann almenning til að hunsa öll mál og málflutning stjórnarandstöðunnar, vegna þess að eini tilgangur hennar væri að vinna gegn meirihlutanum. „Um það snýst þetta mál og öll hin. Ekkert meira og ekkert minna. Og það þarf almenningur að vita og sjá.“

Áróðursaðferðin sem birtist þarna kallast að eitra brunninn (e. poisoning the well), sem gengur út á að grafa undan lögmæti eða trúverðugleika gagnaðilans, til dæmis með því að gera honum upp annarlegar hvatir, sem hvorki er hægt að sanna eða afsanna. Hún getur blandast öðrum aðferðum, til dæmis að „skrímslavæða óvininn“. 

Sami aðili lýsti Sigmund Davíð Gunnlaugsson „óvin númer 1“ í leiðara Fréttablaðsins fyrir alþingiskosningarnar 2013. 

Það er ein þekktasta áróðursaðferðin til að framkalla skautun og skotgrafaumræðu, að lýsa einhvern óvin almennings.

Höfðað til óttans

Stefán Einar Stefánsson, þáttarstjórnandi á mbl.is, hefur sett á dagskrá stimplun á palestínskum flóttamönnum sem hugsanlegum hryðjuverkamönnum. Mögulegt er að flóttamenn séu um leið hryðjuverkamenn, en þegar ekki er sýnt fram á það er um blandaða en áhrifaríka áróðursaðferð að ræða sem gengur út á að „stimpla“ steríótýpur og höfða til óttans (e. appealing to fear).

Stefán ítrekar síðan máli sínu til stuðnings að aðilar innan kerfisins, bæði á Landspítalanum og hjá lögreglunni, og svo blaðamenn, séu svo óttaslegnir við múslimska ofbeldismenn, eða palestínska hryðjuverkamenn, að það hafi áhrif á umræðuna með þeim hætti að ásökunum hans er hafnað af þeim aðilum sem hefðu þurft að staðfesta þær svo þær öðluðust sannleiksgildi.

Fordómar eru að hluta forspá sem raungerir sig sjálfa. Í samfélagi fordóma eiga einstaklingar af fordæmdum hópum erfiðara með að aðlagast og fóta sig. En örar þjóðfélagsbreytingar og skert viðleitni til að aðlaga innflytjendur að samfélaginu geta leitt til óánægju og rótleysis sem orsaka fordóma. 

Aðrar stimplanir eru þekktar. Donald Trump lýsir innflytjendum gjarnan sem nauðgurum og glæpamönnum. 

Allt tengist þetta sömu yfiraðferðinni, að ráðast að manneskjunum og ósönnuðu innræti þeirra frekar en málefninu.

Ad hominem – í manninn

Álitsgjafi sem er flokksbundinn í Viðreisn hélt því fram í vikunni að þeir sem töluðu mest um vandamál tengd útlendingum og múslimum á Íslandi væru að gera sér upp afstöðu:

„Fólkið sem segir þetta hefur engar raunverulegar áhyggjur af þessu, heldur er það að reyna að búa til gremju sem komi þeim til valda.“

Það er hins vegar engin leið til að sannreyna þá ásökun að viðkomandi séu í raun að gera sér upp áhyggjur, sama hversu ósammála maður kann að vera afstöðu þeirra og sannfærður um skaðsemi afstöðunnar sem slíkrar. 

Á móti væri hægt að kanna sannleiksgildi yfirlýsinga þeirra, gagnrýna staðhæfingar þeirra efnislega og kanna samhengið, án þess þó að alhæfa um innra líf fólks og gera því upp hugsanir og hneigðir sem hvorki er hægt að sanna né afsanna. Það er dæmi um svokölluð ad hominem rök, hugsanavillu eða áróðurstækni sem felst í því að fara í manninn en ekki málefnið eða rökin. Sambærileg ásökun er að einhver „hati“ hinn eða þennan, sem er stundum hægt að sannreyna með yfirlýsingum en oft ósannanlegt og óafsannanlegt.

Samhengið bendir til þess að það sé ekki svona auðvelt að afskrifa vöxt íhaldshyggju. Mikil fjölgun útlendinga á Íslandi allra síðustu ár leiðir óumflýjanlega til þess að hluti mannfjöldans hafi áhyggjur af samfélagsbreytingum. Fordæmi um miklar samfélagsbreytingar, líkt og skipulögð glæpastarfsemi í Svíþjóð sem tengist skertri aðlögun, gefa tilefni til þess að ígrunda stefnuna. Á móti hafa reglur um útlendinga verið hertar hér undanfarið. Og það er auðvelt að selja útlendingaandúð, sérstaklega þegar jarðvegurinn skapast, til dæmis örar mannfjöldabreytingar, ytri ógnir og atvinnuleysi, sem hérlendis er þó nánast alfarið bundið við innflytjendur.

Fyrrnefndur Stefán Einar svaraði gagnrýninni á móti með því að stimpla og uppnefna, ásaka mælandann um að vera „vitfirringur“ og „jólasveinn“.

Oft fylgir stimpluninni fölsk tvíhyggja, eða svarthvíta hugsanavillan. Að eitthvað sé annaðhvort alslæmt eða algott, en ekki flókið og margslungið, eins og flest málefni og manneskjur eru í raun og veru. 

Fölsk tvíhyggja

Ein algengasta áróðurstæknin og hugsanavillan í umræðum um aðild að ESB er falska tvíhyggjan (e. false dichotomy). Hún getur til dæmis birst í því að Ísland verði eingöngu fullvalda ef það stendur utan ESB. 

Önnur útgáfa falskrar tvíhyggju birtist í grein Óðins Freys Baldurssonar, nýkjörins formanns Ungra Evrópusinna, á Vísi á miðvikudag.

„Við stöndum ekki frammi fyrir flókinni spurningu um ESB,“ skrifaði hann. „Við stöndum frammi fyrir einföldu vali um hagsmuni. Hagsmuni almennings eða elítunnar.“

Tal um ósannaðar og ótilgreindar skuggaelítur er algengt í áróðursfræðum. Þó svo að það sé oft hægt að greina beina hagsmuni tiltekins hóps eða aðila, sem getur framkallað hagsmunaárekstur, vel þekkt hugtak í hagfræði og opinberri stjórnsýslu, sem byggir meðal annars á svokölluðum umboðskenningum, er auðvelt að misnota hugtakið til að framkalla hughrif, ýmist með stimplun eða „stórri lygi“ (þ. große Lüge) um heildrænt samsæri. 

Andstæðingar ESB benda á móti á að stjórnmálaelítan geti hagnast á inngöngu Íslands í sambandið. Þannig geti til dæmis Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir eða Kristrún Frostadóttir átt von á að hljóta stöðu hjá Evrópusambandinu að loknum stjórnmálaferli innanlands, sem ekki væri í boði stæði Ísland utan ESB. Það geta verið raunverulegir hagsmunir, en um leið er ósannanlegt að þessi hugsanleiki hafi áhrif á ákvarðanir þeirra eða yrtar skoðanir.

Strámaður „ad nauseam“

Algeng áróðursaðferð hjá andstæðingum ESB undanfarið hefur byggt á því að reisa svokallaðan strámann fyrir afstöðu Kristrúnar Frostadóttur, að taka ummæli hennar úr samhengi, og gera henni upp að hafa viljað „selja Ísland“ Evrópusambandinu, þegar hún sagðist ætla að „selja Ísland dýrt“ í hugsanlegum samningaviðræðum.

Tengd áróðuraðferð, sem kölluð er „ad nauseam“, er endurtekningin.

Blönduð leið í áróðri er gjarnan að einfalda og margfalda. Búið er til einfalt hugtak, sem beitt er til stimplunar. Síðan eru margfölduð með endurtekningu tengsl milli viðkomandi hugtaks og manneskju eða hóps, til dæmis með ad hominem. Þannig er hægt að skipta fólki í skotgrafir og afskrifa meinta gagnaðila sem „vók“, „libba“ eða „fasista“, óháð staðfestingu eða skýrri skilgreiningu.

Uppnefnum fylgir gjarnan aðferð stimplunar og endurtekningar. Með því einu að uppnefna fólk getur mælandinn skapað samstöðu og gefið ákveðið skotleyfi á fólk. Það er komið fordæmi um að koma megi fram við viðkomandi af minni virðingu og skilgreina sjálf hans og jafnvel sálarlíf.

Skautun eða pólarísering einkennist af svarthvítu hugsanavillunni, að eitthvað sé alslæmt eða algott.

Þekkt útgáfa hennar eru geislabaugsáhrifin (e. halo effect), sem felast í því að ef einn einstaklingur er góður eða slæmur að einu leyti, teljum við það eiga við allt sem viðkemur honum. 

Tengt þessu er sálfræðilega tilhneiging okkar til að uppræta „hugrænt misræmi“ (e. cognitive dissonance), sem getur falist í því að ef okkur líkar við tiltekinn einstakling aðlögum við skoðanir okkar að viðkomandi. Þannig er frægt fólk gjarnan fengið til þess að lýsa stuðningi við málstað, til þess að nýta þessi áhrif ásamt tilhneigingu okkar til að „stökkva á vagninn“  (e. bandwagon effect) og fylgja þeim sigurstranglegustu.

Geislabaugsáhrifin og hugrænt misræmi geta verið ein ástæða þess að íþróttafólki og öðrum þekktum geti opnast greið leið í stjórnmál – eða fjármál, þótt ómögulegt sé að alhæfa um slíkt.

Alhæfing út frá upplifunum

Nýráðinn forstöðumaður deildar upplýsingamiðunar Landsbankans á sviði Samskipta og miðlunar, sem heldur úti hlaðvarpinu Komið gott, tók þátt í umræðum um vexti í Evrópusambandinu, eftir að fyrrverandi seðlabankastjóri Króatíu benti á að húsnæðislánavextir í landinu hefðu loksins lækkað eftir inngöngu í sambandið. 

Í þættinum Spursmáli á mbl.is vísaði hún í að hafa ferðast til Króatíu sem ferðamaður og séð margar byggingar í niðurníðslu. „Ég hjó nú eftir því að Þorgerður [Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra] tók nú dæmi um einhverja húsnæðisvexti í Króatíu. Ég var í Króatíu, bara í fyrra, um páskana, fyrir tilviljun bara, og hafði aldrei komið þangað áður, og þar blasa við manni tómar blokkir að hruni komnar nánast á hverju einasta götuhorni,“ sagði hún.

Óháð hugsanlegum sönnunum fyrir skertri híbýlaprýði í Króatíu eftir vaxtalækkun og inngöngu í Evrópusambandið, er þekkt að til eru hverfi sem ekki hafa verið endurbyggð eftir Júgóslavíustríðið.

Einstakar frásagnir eða vitnisburðir sem alhæft er út frá eru þekkt aðferð og hugsanavilla, dæmisöguvillan, (e. anecdotal fallacy), en gölluð leið til að nálgast almennan sannleika um efnahagsmál, þótt hún geti dýpkað skilning á því sem þegar hefur verið sýnt fram á. Í félagsvísindum eru eigindlegar aðferðir notaðar til þess, til dæmis með viðtölum um upplifanir fólks, en megindlegar aðferðir sýna fram á almennari mynstur og sannindi með tölfræði.

Þó svo að greina megi áróðursaðferðir í umræðunni er þar með ekki hægt að afskrifa allt sem þau segja sem beita þeim. Fólk verður að þora að gagnrýna og þola gagnrýni. Langflestir beita einhvern tímann áróðursaðferðum í umræðum.

En það getur líka átt sér stað samhent átak áþreifanlegs valds til þess að grafa undan umræðunni sem slíkri og ná fram meðvituðum, miðstýrðum markmiðum.

Dagskrársetning

Sögulega séð hefur dagskrársetning (e. agenda setting) miðast við meinta beitingu fjölmiðla í áróðursskyni. Við höfum dæmi í eina dagblaði landsins, sem hefur verið fjármagnað af hagsmunaaðilum, með sannanlegum hætti, en dagskrársetning getur líka verið hluti af venjulegri hagsmunabaráttu.

Núna er hins vegar ný hætta á að ytra vald hafi áhrif á íslenska umræðuhefð. Þetta vald beitir hótunum og uppnefnum. Þegar það er fullframið, og valdið tekur yfir, missir umræðan alla merkingu og sannleikurinn leysist upp sem tæki í ákvarðanatöku samfélagsins.

Raunveruleg hætta er á því að erlend stórveldi reyni að hafa áhrif á skoðanir Íslendinga vegna umræðunnar um stríð og aðild að Evrópusambandinu. Oftast hefur verið rætt um Rússland og upplýsingaóreiðu þaðan. Ísland er hins vegar líklega berskjaldaðra en nokkru sinni fyrr í lýðveldissögunni fyrir vaxandi valdasamþjöppun og yfirgangi Bandaríkjanna.

Gagnaðili í varnarsamningi Íslendinga hefur það beinlínis sem hluta af uppfærðri þjóðaröryggisstefnu sinni frá því í desember að „ýta und­ir and­stöðu inn­an Evr­ópu­þjóða við nú­ver­andi stefnu álf­unn­ar“.

Þar sem stór hluti af upplýsinganeyslu Íslendinga fer fram á samfélagsmiðlum gætu samfélagsmiðlar í eigu auðmanna sem hafa stillt sér upp við hlið Donalds Trump og styrkt verkefni hans fjárhagslega, auðveldlega beitt algóriþma samfélagsmiðla gegn ákveðnum röddum og í þágu annarra sem falla betur að nýrri íhaldsstefnu trumpismans. Umræðuhefð trumpismans ætti sjálfgefið og meðvitað að vera hafnað hér vegna sameiginlegra hagsmuna valdalausrar þjóðar sem hefur fátt annað en gildi sín og rödd fram að færa á alþjóðasviðinu.