Í lok janúar var haldinn stofnfundur félagsins Æruvernd. Er um að ræða hóp fólks sem hefur það að markmiði að endurreisa æru séra Friðriks Friðrikssonar, eins stofnenda KFUM og KFUK, sem sakaður var um kynferðislega misnotkun gegn ungum drengjum í sagnfræðilegri ævisögu árið 2023.

Sagnfræðingurinn Stefán Pálsson tjáði sig um málið og sagði forsendu hins nýja félagsskapar „furðulegan misskilning“ á eðli sagnfræði og þess hvernig við skynjum söguna. „Sagnfræðingur skrifaði ævisögu guðsmannsins og dró fram atriði sem honum fannst benda til barnagirndar – og fjöldi fólks lét sannfærast af þeim rökstuðningi,“ sagði Stefán. „Sú túlkun er kannski rétt og kannski röng, en hún verður ekki upprætt eða ógilt með því að setja rannsóknardómstól, eins og hér virðist kallað eftir.“

En það eru fleiri hópar en sárir Kristsmenn, krossmenn, sem misskilja eðli sagnfræðinnar um þessar mundir.

„Þetta er klikkað“

Bjartan haustdag árið 1995 barst Deboruh Lipstadt, prófessor í sagnfræði við Emory-háskóla í Bandaríkjunum, bréf.

Deborah var sérfræðingur í sögu helfararinnar. Bréfið var hótun frá sjálftitluðum sagnfræðingi, Breta að nafni David Irving. Kvað hann hana hafa brotið gegn æru sinni er hún hélt því fram í nýjustu bók sinni að hann afneitaði helförinni.

„Þetta er klikkað,“ sagði Deborah og kastaði bréfinu í pappírshafið á skrifborðinu sínu. Irving hafði ítrekað kallað helförina „goðsögn“ í ræðu og riti. Hótunin hlaut að vera innihaldslaus.

Raunin var önnur. Irving höfðaði meiðyrðamál gegn Deboruh í Bretlandi. Næstu fimm ár helgaði Deborah líf sitt því að verjast Irving. Veturinn 2000 féll loks dómur í málinu Deboruh í vil.

Eina vopnið sem gagnast

Fimm árum síðar ók David Irving eftir götu borgarinnar Hartberg í Austurríki þegar lögregla stöðvaði för hans.

Irving var handtekinn og ákærður fyrir að afneita helförinni í tveimur ræðum árið 1989, en slíkt varðar við lög í Austurríki.

Irving var fundinn sekur og dæmdur í þriggja ára fangelsi. Þótt fáir virtust gráta örlög hans barst honum stuðningur úr óvæntri átt.

„Það gleður mig aldrei þegar ritskoðun ber sigur úr býtum,“ sagði engin önnur en Deborah Lipstadt, sem Irving hafði sjálfur reynt að ritskoða. „Ég tel að enga sigra sé hægt að vinna með ritskoðun ... Eina vopnið sem gagnast í baráttunni gegn þeim sem afneita helförinni er sagan og sannleikurinn.“

Hegningarlög um sagnfræði

Umtal vakti á síðasta ári þegar hvorki forsætisráðherra Íslands né forseti voru viðstaddar alþjóðlega minningarathöfn í Auschwitz í tilefni þess að 80 ár voru liðin frá því að útrýmingarbúðirnar voru frelsaðar.

Í pistli á þessum síðum gagnrýndi ég íslenskt skeytingarleysi og velti upp þeirri spurningu hvort ekki væri tímabært að Íslendingar gerðu 27. janúar að opinberum minningardegi um helförina eins og nágrannaþjóðir okkar.

Nú, ári síðar, sannast hið fornkveðna: „Be careful what you wish for.“

Í síðustu viku var tilkynnt að íslensk stjórnvöld hygðust taka upp opinberan minningardag helfararinnar. Starfshópur, sem vann að málinu, lét þó ekki þar við sitja og lagði einnig til að breytingar yrðu gerðar á hegningarlögum og það gert refsivert að afneita helförinni.

Hvort sem um ræðir David Irving eða séra Friðrik verður æra hvorki endurheimt fyrir dómstóli né helgimynd endurreist með rannsóknarrétti. Almenningsálitið mótast af fyrirliggjandi upplýsingum og gögnum, sem hverjum er frjálst að nota til grundvallar á eigin túlkun á mönnum og málefnum – sagnfræðingum og öðrum.

Sama gildir um helförina. Það er ekki með tilskipun sem við komum fólki í skilning um þann hrylling sem átti sér stað í útrýmingarbúðum nasista heldur með „sögunni og sannleikanum“.

Það er aðeins eitt sem afneitunarsinnar – hvaða nafni sem þeir nefnast – þola ekki, og það er ljósið.