Kvenna­fríið 1975 varð að heims­þekktu tákni fyrir kraft­inn sem felst í fjölda­sam­stöðu. Nú, tæpum 50 árum seinna, fara konur og kvárar enn á ný í verk­fall því enn höfum við ekki séð kynja­jafn­rétti og nýjar áskor­anir kalla á rót­tækar aðgerðir. 

Rauð­sokka­hreyf­ingin átti frum­kvæði að hug­mynd­inni um alls­herj­ar­verk­fall kvenna í einn dag á kvenna­ári Sam­ein­uðu þjóð­anna 1975. Hreyf­ingin hafði þá nýverið tekið upp þá yfir­lýstu stefnu að kvenna­bar­átta og stétta­bar­átta væru bundnar órjúf­an­legum tengslum og vann í því að styrkja tengslin við verka­konur. Formleg ákvörðun um að hefja und­ir­bún­ing kvenna­verk­falls var tekin á lág­launa­ráð­stefnu sem haldin var í sam­starfi við stærstu verka­kvenna­fé­lög lands­ins í jan­úar 1975. 

Hug­myndin hefði þó aldrei orðið að veru­leika hefðu þessar rót­tæku konur ekki náð að sann­færa breið­ari hóp kvenna um mik­il­vægi þess að sýna á tákn­rænan en jafn­framt áþreif­an­legan hátt að vinnu­fram­lag þeirra væri ómissandi. Rauð­sokkum og full­trúum verka­kvenna­fé­lag­anna tókst að vinna hug­mynd­inni braut­ar­gengi og að lokum sam­ein­uð­ust full­trúar allra helstu kvenna­sam­taka lands­ins um að hvetja allar konur á Íslandi til að leggja niður störf í einn dag. Lend­ingin var að kalla aðgerð­irnar „frí“ en ekki verk­fall með það að mark­miði að ná sem breiða­stri sam­stöðu og þátt­töku þvert á stjórn­mála­skoð­anir og stéttir. Þótt halda megi fram að með því hafi rót­tæk­asti brodd­ur­inn verið tek­inn úr aðgerð­unum má jafn­framt full­yrða að einn helsti árangur eða sigur kvenna­frís­ins liggi í hinni víð­tæku þátt­töku. Sagan segir að um 90 pró­sent kvenna á land­inu öllu hafi tekið þátt í eða stutt kvenna­fríið árið 1975.

Hvernig var ástandið í jafn­rétt­is­málum á Íslandi um miðjan 8. ára­tug­inn? Þrátt fyrir að Alþingi hafi sam­þykkt lög um sömu laun fyrir sömu vinnu árið 1961 var vinnu­mark­að­ur­inn mjög kynja­skiptur, sem enn í dag er ein helsta ástæða kyn­bund­ins launa­munar. Atvinnu­rek­endur snið­gengu jafn­launa­lögin með því að nefna og skil­greina störf kvenna og karla á mis­mun­andi hátt, og það við­gengst enn í dag. Á sjö­unda ára­tugnum jókst atvinnu­þátt­taka kvenna gríð­ar­lega og árið 1975 unnu um 60 pró­sent allra íslenskra kvenna utan heim­ilis – en báru jafn­framt meg­in­á­byrgð á heim­ili og börnum. Þótt atvinnu­þátt­taka giftra kvenna hafi lengi verið mikil hér á landi var hug­myndin um karl­inn sem fyr­ir­vinnu fjöl­skyld­unnar áfram ríkj­andi og notuð sem rök fyrir því að borga körlum hærri laun og setja atvinnu­ör­yggi þeirra í for­gang. Litið var á konur sem vara­vinnu­afl fyrst og fremst og komið fram við þær í sam­ræmi við það.

„Hvers vegna kvenna­frí?“ var fyr­ir­sögnin á dreifi­riti sem gert var í til­efni kvenna­frí­dags­ins. Spurn­ing­unni var meðal ann­ars svarað á eft­ir­far­andi hátt: „Vegna þess að starfs­reynsla hús­móður er einskis metin á vinnu­mark­aðnum.“ Að mati skipu­leggj­enda kvenna­frís­ins mynd­uðu hús­mæður hóp sem mik­il­vægt var að virkja póli­tískt. Vandinn var ekki ein­göngu að störf þeirra væru ósýni­leg og van­virt af sam­fé­lag­inu. Margar þess­ara heima­vinn­andi hús­mæðra myndu nefni­lega lík­lega byrja að vinna utan heim­ilis þegar börnin yrðu nógu gömul og þá myndu þær byrja á botn­inum, rétt eins og þær kynnu ekki neitt og hefðu bara setið heima með hendur í skauti og hlustað á útvarps­leik­rit! 

Stundum er talað um kvenna­frí­dag­inn sem vatna­skil í þróun jafn­rétt­is­mála og vel­gengni Íslands í þeim mála­flokki. Sem dæmi má nefna að Vigdís Finn­boga­dóttir hefur bæði á íslenskum og erlendum vett­vangi nefnt kvenna­frí­dag­inn sem mik­il­vægan jarð­veg fyrir kosn­ingu sína árið 1980 og á Vigdís eflaust sinn þátt í þeirri alþjóð­legu athygli sem aðgerðin hefur fengið allar götur síðan. Í ljósi þess að Ísland hefur síð­ast­lið­inn ára­tug trónað á toppi alþjóð­legra sam­an­burð­ar­lista um kynja­jafn­rétti hafa sjónir beinst að Íslandi sem eins konar fyr­ir­mynd í þeim mála­flokki. En fræða­fólk hefur þó gagn­rýnt þá glans­mynd sem dregin hefur verið upp af þróun mála. 

Þrátt fyrir að aðgerð­irnar hafi vakið marga til umhugs­unar hefur launa­munur kynj­anna dreg­ist hægt saman og hefð­bundin kvenna­störf eru enn, tæpri hálfri öld eftir fyrsta kvenna­frí­dag­inn, illa metin og atvinnu­tekjur kvenna í dag um 21 pró­sent lægri en karla. Ekki má heldur gleyma stétta­vídd­inni því mark­aðsvæð­ing ýmissa starfa sem áður voru ólaunuð og unnin af konum (hús­mæðrum) úr öllum stéttum hefur gert milli­stétt­ar­fólki kleift að kaupa sig frá þessum störfum. Í dag eru til dæmis þrif og umönnun að stórum hluta unnin af konum úr lægri stéttum og konum af erlendum upp­runa. Ítrekuð verk­föll meðal verka­fólks í hefð­bundnum kvenna­störfum síð­ustu ár segja sína sögu. Það eru lík­lega fáar konur og kvár sem kenna sig við hús­móð­ur­starfið í dag því meiri­hluti þeirra er úti­vinn­andi. En nýjar tölur sýna að ábyrgð á börnum og heim­il­is­störfum, svo ekki sé minnst á þriðju vakt­ina, er í miklum mæli í höndum kvenna. Þótt hug­takið „hús­móð­irin“ sé kannski ekki ofar­lega í orða­forða dags­ins í dag þarf sann­ar­lega enn að sinna heim­il­is­verkum! 

Hróður kvenna­frí­dags­ins barst víða og hann hefur veitt kvenna­hreyf­ingum víða um heim inn­blástur allt frá árinu 1975. Fyrir nokkrum árum komust þessar aðgerðir aftur í sviðs­ljósið í sam­bandi við alþjóð­lega hreyf­ingu um kvenna­verk­föll þar sem oft er vísað í hið íslenska kvenna­frí sem fyr­ir­mynd. Upphafið má rekja til  þess að konur í Póllandi og síðar í Argent­ínu lögðu niður vinnu í einn dag haustið 2016 til að mót­mæla yfir­vof­andi laga­breyt­ingum um tak­mark­anir á rétt­inum til með­göng­urofs og kyn­bundnu ofbeldi í víðu sam­hengi. Frá árinu 2017 hafa þessi eins dags kvenna­verk­föll gengið undir nafn­inu International Women‘s Strike og víða hafa aðgerðir verið árvissar 8. mars, á alþjóð­legum bar­áttu­degi kvenna. 

For­sprakkar þess­arar alþjóð­legu bylgju kvenna­verk­falls­hreyf­inga hafna áherslum frjáls­lynds femín­isma sem þeir telja hafa verið ráð­andi síð­ustu ára­tugi. Hann hafi byggt á ein­stak­lings­hyggju og ein­blínt um of á að brjóta gler­þök innan ríkj­andi kerfis. Talsfólk þess­arar nýju hreyf­ingar seg­ist vilja end­ur­vekja femín­isma fyrir 99 pró­sent kvenna og blása nýju lífi í umræðu um efna­hags­legt mis­rétti, kerf­is­bundna van­virð­ingu á hefð­bundnum kvenna­störfum og stétta­skipt­ingu sem ein­kenn­ist af ras­isma. Alþjóð­lega kvenna­verk­falls­hreyf­ingin spratt fram á sama tíma og #Metoo sem olli bylt­ingu í opin­berri umræðu um við­var­andi kyn­bundið ofbeldi og kyn­ferð­is­lega áreitni og mis­mun­andi birt­ing­ar­myndir þeirra. 

Kyn­bundið ofbeldi gagn­vart konum, kvárum og öðru jað­ar­settu fólki er sam­fé­lags­legt vanda­mál sem er ekki hægt að slíta úr sam­hengi við efna­hags­legan ójöfnuð og það stig­veldi sem ein­kennir sam­fé­lag okkar í dag. Samkvæmt nýj­ustu tölum upp­lifa um 40 pró­sent kvenna kyn­bundið ofbeldi ein­hvern tím­ann á lífs­leið­inni. Ofbeldi gagn­vart hinsegin og kynsegin fólki er af sama meiði og kyn­bundið ofbeldi, þetta er sam­fé­lags­mein sem við verðum að taka á í sam­ein­ingu. Áhersla aðstand­enda kvenna­verk­falls­ins þann 24. októ­ber næst­kom­andi á kyn­bundið ofbeldi er hluti af þeirri við­leitni að sjá mis­mun­andi anga kyn­bund­ins mis­réttis og inn­byrðis sam­hengi þeirra. Þess vegna er í dag lögð  áhersla á að skoða hvernig sam­tvinnun mis­muna­breyta hefur áhrif á aðstæður og mögu­leika fólks – til dæmis eiga fatl­aðar konur og kvárar á meiri hættu að verða beitt ofbeldi en ófatl­aðar sís­konur, og sama máli gegnir um fólk af erlendum upp­runa sam­an­borið við þau sem ekki eru hvít. 

Spenna hefur ríkt um póli­tíska merk­ingu kvenna­frí­dags­ins allt frá upp­hafi og sú merk­ing­ar­bar­átta lifir góðu lífi í dag. Margar rauð­sokkur héldu áfram að tala um aðgerð­irnar sem verk­fall en ekki frí árið 1975 og hömr­uðu á því að þetta væri bar­átta en ekki hátíð til að fagna. Sú póli­tíska breidd og sam­staða þvert á þjóð­fé­lags­stöðu sem náð­ist gerði að verkum að aðgerð­irnar reynd­ust hug­mynda­fræði­lega opnar. Þannig mætti segja að hver og einn hafi gefið aðgerð­unum þá merk­ingu sem hent­aði hug­mynda­fræði­lega sjón­ar­horni eða afstöðu við­kom­andi. En þessi marg­breyti­leiki og óræða hug­mynda­fræði reynd­ist for­senda fyrir hinni miklu þátt­töku. Yfir­skrift aðgerða þessa árs er Kvenna­verk­fall: Kallar þú þetta jafn­rétti? Nú hefur náðst sam­staða um að kenna aðgerð­irnar við þetta helsta vopn verka­lýðs­bar­átt­unnar, verk­fall. Í því felst auk­inn sprengi­kraftur sem sýnir einn helsta styrk íslenskrar kvenna­bar­áttu, sam­stöðu og bar­áttu­þrek.