Aðeins ein af 168 bið­stöðvum strætó á lands­byggð­inni telst vera með gott aðgengi fyrir fatlað fólk.  Aðeins er hjóla­stóla­að­gengi í vögnum sem keyra á tveimur lands­byggð­ar­leiðum Strætó og meðal þeirra leiða þar sem ekki er slíkt aðgengi er leiðin út á Kefla­vík­ur­flug­völl, auk þess sem stoppi­stöð strætó er langt frá flug­stöð­inni. Þá er ekki heldur hjóla­stóla­að­gengi í Flug­rút­unni. Í drögum að nýrri sam­göngu­á­ætlun stjórn­valda er ekki minnst sér­stak­lega á þarfir fatl­aðs fólks né heldur er til­greint að fatlað fólk skuli eiga aðkomu að stefnu­mótun og for­gangs­röðun í sam­göngu­málum.

Í umsögn Öryrkja­banda­lags Íslands (ÖBÍ) við drög að sam­göngu­á­ætlun eru gerðar fjöl­margar athuga­semdir, einkum að því er snýr að  aðgengi fatl­aðs fólks að almenn­ings­sam­göngum. Meðal þess sem þar kemur fram er að fleiri fatl­aðir ein­stak­lingar gætu nýtt sér almenn­ings­sam­göngur ef sam­göngu­tækin sjálf og bið­stöðvar væru aðgengi­legar. Því er hins vegar alls ekki að heilsa.

Í skýrslu sem VSÓ ráð­gjöf vann fyrir ÖBÍ og var birt í októ­ber í fyrra kemur fram, sem fyrr segir, að aðeins ein bið­stöð Strætó á lands­byggð­inni telj­ist hafa gott aðgengi fyrir fatlað fólk. Í sömu skýrslu segir að árið 2020 hafi Reykja­vík­ur­borg gert úttekt á bið­stöðvum innan borg­ar­innar, en þær eru 556 tals­ins, þar af 375 með bið­skýli. Nið­ur­staðan var sú að aðeins fjórar stöðvar væru með gott aðgengi og ell­efu með gott eða mjög gott yfir­borð. „Í kjöl­farið var gerð áætlun um upp­bygg­ingu þeirra og nýjar bið­stöðvar hafa verið ágæt­lega aðgengi­legar. Áætlun um að laga eldri bið­stöðvar er hins vegar stopp vegna fjár­hags­stöðu borg­ar­innar,“ segir Stefán Vil­bergs­son, verk­efna­stjóri hjá ÖBÍ. Óljóst er hversu margar bið­stöðvar eru nú aðgengi­legar í borg­inni en ljóst er að þær eru fjarri því að vera meiri­hlut­inn.

Ryðgað og bilað í Strætó

Þá er málum blandið hvort stræt­is­vagnar Strætó séu aðgengi­legir, þó slíkt sé skylt, lögum sam­kvæmt.  „Sko, Strætó segir það. Við hins vegar fórum í að skoða, í sam­starfi við Strætó, hversu aðgengi­legir vagn­arnir eru og hversu aðgengi­legar bið­stöðvar eru. Þessir vagnar eiga vissu­lega að vera aðgengi­legir, það eru hlerar sem á að vera hægt að lyfta út fyrir far­þega í hjóla­stól og það er svæði þar sem á að vera hægt að festa stól­ana með bakið í akst­ur­sátt. En það má segja að bæði Strætó og fatlað fólk hafi í fjölda ára eig­in­lega ekki áttað sig á því að þetta væri raun­hæfur ferða­máti fyrir hreyfi­haml­aða, þá var ástandið á þessum vögnum alls konar. Einn vagn sem við skoð­uðum hjá þeim, í honum var hler­inn bara ryðg­aður fastur við gólfið. Beltin sem á að nota til að festa hjóla­stóla voru þá í mörgum til­fellum biluð eða of stutt,“ segir Stefán enn fremur.

Akstur lands­byggð­ar­strætós er á for­ræði Vega­gerð­ar­innar, sem tók við rekstr­inum árið 2019,  og var akstur á leiðum boð­inn út. ÖBÍ benti sér­stak­lega á við það tæki­færi að tryggja þyrfti aðgengi í vagn­ana en reyndin er önnur. Að sögn Stefáns eru aðeins tvær leiðir þar sem vagnar með hjóla­stóla­lyftu keyra, milli Reykja­víkur og Akur­eyrar, og milli Reykja­víkur og Selfoss. Þá þarf fatlað fólk að láta vita af því að það hygg­ist nýta sér þjón­ust­una með að minnsta kosti sól­ar­hrings fyr­ir­vara. „Þú stekkur ekki til ef þú áttar þig á því að það er bæj­ar­há­tíð á Selfossi í dag sem þig langar á. Svo er hitt að allar bið­stöðv­arnar hafa verið óað­gengi­legar, svo mögu­lega hugs­uðu menn að það sé ekki þörf á því að vera með aðgengi­lega vagna ef ekki er hægt að setja út lyft­una. Á móti hafi fólk svo hugsað að það væri engin þörf á því að hafa aðgengi­legar bið­stöðvar ef vagn­arnir eru ekki aðgengi­legir. Þannig að þetta bítur bara í skottið á sér.“

Ekkert verið lagað

Engin bið­stöð á lands­byggð­inni hefur verið löguð frá því að ÖBÍ birti skýrslu sína í fyrra, svo enn eru 167 þeirra óað­gengi­legar hreyfi­höml­uðu fólki. Í drögum að sam­göngu­á­ætlun, aðgerð­ar­á­ætlun áranna 2024 til 2028, er til­greint að mótuð verði upp­bygg­ing­ar­á­ætlun um bætt aðgengi fatl­aðs fólks að kerfi almenn­ings­sam­gangna og meðal ann­ars horft til skýrslu ÖBÍ. Stefán segir það gott og blessað en hefur allan vara á sér samt. „Samkvæmt fyrri lof­orðum eiga 90 pró­sent bið­stöðva að verða aðgengi­legar fyrir lok árs 2024 en ég sé það ekki ger­ast. Það hefur engin bið­stöð verið löguð frá því að við birtum skýrsl­una, það hefur ekk­ert fjár­magn feng­ist til þess. Það er þó von­andi að það fylgi fjár­magn þess­ari sam­göngu­á­ætlun, ann­ars eru þetta bara orðin tóm eins og svo oft hefur verið.“

Ófært út á flugvöll

Í umsögn ÖBÍ er bent á að þegar rekstur flug­rútu til Kefla­vík­ur­flug­vallar var boðin út síð­ast hafi ekki verið gerð krafa um aðgengi fatl­aðs fólks, þrátt fyrir skyldu þar um að lögum. Stræt­is­vagnar sem gangi á flug­völl­inn séu óað­gengi­legir og bið­stöð sé langt frá flug­stöðv­ar­inn­gang­inum, illa merkt og umferð­ar­leið sé ekki greið­fær. „Akst­urs­þjón­usta fatl­aðra keyrir ekki milli sveit­ar­fé­laga og nán­ast ómögu­legt er að fá leigu­bíl með hjóla­stóla­að­gengi. Val­mögu­leikar hreyfi­haml­aðs fólks eru því bundnir við einka­bíl­inn,“ segir í umsögn­inni.

Stefán bendir einnig á að hingað til lands komi mik­ill fjöldi ferða­fólks árlega, sumt hvert fatlað fólk. „Það gefur sér kannski að það kom­ist til Reykja­víkur af því að í öllum öðrum vest­rænum löndum má ganga að því að hreyfi­haml­aðir kom­ist leiðar sinnar. En hér er það ekki svo. Ég held að við verðum að horfast í augu við það að Ísland er kannski ekki land sem verður oft fyrir val­inu til ferða­laga fyrir hreyfi­hamlað fólk."

Í umsögn ÖBÍ er einnig bent á að fatlað fólk sér sér­stak­lega háð því að tekið sé til­lit til þess við upp­bygg­ingu og rekstur sam­göngu­kerfa. „Í kafla II í sam­göngu­á­ætlun er lögð áhersla á þarfir barna og ung­menna og mis­mun­andi áskor­anir kynja í sam­göngum en ekki er minnst á sér­stak­lega skuli taka mið af þörfum fatl­aðs fólks. Í 5. lið er ítrekað að tryggð verði aðkoma barna og ung­menna sem og jafn­rétt­is­sjón­ar­miða (sem almennt er sett í sam­hengi við kynja­jafn­rétti), en ekki talað um aðkomu fatl­aðs fólks að stefnu­mótun og for­gangs­röðun í sam­göngu­málum,“ segir í umsögn­inni. Setur ÖBÍ það í sam­hengi við þá stað­reynd að Ísland hefur full­gilt samn­ing Sam­ein­uðu þjóð­anna um rétt­indi fatl­aðs fólks þar sem til­greint er sér­stak­lega að náið sam­ráð skuli haft við fatlað fólk, með milli­göngu sam­taka sem koma fram fyrir þess hönd.