Skrif­stofu­stjóri í atvinnu­vega- og nýsköp­un­ar­ráðu­neyt­inu, Jóhann Guð­munds­son, var tal­inn hafa gengið erinda lax­eld­is­fyr­ir­tæk­is­ins Arnarlax á Bíldudal þegar hann lét fresta birt­ingu nýrra laga um fisk­eldi í einn mánuð um sum­arið 2019. Þetta er það sem ráðu­neytið kærði Jóhann til lög­reglu fyrir  árið 2020. Þetta herma upp­lýs­ingar Heim­ild­ar­innar. 

Í kærunni til lög­regl­unnar, sem síðar áframsendi málið til emb­ættis hér­aðs­sak­sókn­ara, er rætt um annað mál sem varð­aði reglu­gerð um lax­eldi þar sem Jóhann var grun­aður um að hafa gengið erinda Arnarlax. Fyrr­ver­andi sam­starfs­maður Jóhanns í ráðu­neyt­inu var á þessum tíma starf­andi hjá Arn­ar­laxi. 

Hér­aðs­sak­sókn­ari lét málið svo niður falla þar sem ekki þótti sannað að Jóhann hefði mis­notað aðstöðu sína. 

Í svari frá mat­væla­ráðu­neyt­inu, sem áður hét atvinnu­vega- og nýsköp­un­ar­ráðu­neytið, í svari við spurn­ingu Heim­ild­ar­innar kemur fram að ekki sé hægt að afhenda kæruna: „Ráðu­neyt­inu er ekki heim­ilt að veita aðgang að erind­inu [...]“

„Grafið undan tiltrú almennings

Í nýrri svartri skýrslu Rík­is­end­ur­skoð­unar um sjó­kvía­eldi á Íslandi er rakið af hverju þessi afskipti Jóhanns Guð­munds­sonar af gild­is­töku lag­anna skiptu máli. Þar segir meðal ann­ars að nýju lögin um fisk­eldi hafi verið strang­ari en þau eldri. „Mikil verð­mæti eru fólgin í leyf­unum enda um tak­mark­aða auð­lind að ræða. Það kapp­hlaup sem vísað var til í grein­ar­gerð þess laga­frum­varps sem varð að lögum nr. 101/2019 var í raun þegar hafið og þegar ljóst var hvaða breyt­ingar væru í vændum, sbr. nið­ur­stöður starfs­hóps ráð­herra í ágúst 2017, varð hvat­inn til að afla rekstrar- og starfs­leyfis á til­teknu svæði enn sterk­ari. Enda ljóst að umrædd laga­breyt­ing myndi hafa í för með sér að umsókn­ar­ferli um rekstr­ar­leyfi fyrir sjó­kvía­eldi yrði umfangs­meira, kostn­að­ar­sam­ara og tíma­frekara en sam­kvæmt eldri ákvæðum lag­anna.“

Lögin sem Jóhann lét fresta birt­ingu á voru sam­þykkt á Alþingi þann 20. júní árið 2019 og hefðu átt að vera birt í Stjórn­ar­tíð­indum sem fyrst eftir það. Afskipti Jóhanns af birt­ingu lag­anna leiddu hins vegar til þess að lögin voru ekki birt í Stjórn­ar­tíð­indum fyrr en þann 19. júlí. Degi áður, þann 18. júlí, skil­aði Arnarlax inn frum­mats­skýrslu sinni um lax­eld­is­á­form sín. 

Rík­is­end­ur­skoðun telur þetta mál Jóhanns vera það „alvar­legt“, eins og stofn­unin orðar það, að hún fjallar um það í nið­ur­stöðukafla sínum í skýrsl­unni. Þar segir hún að með afskipt­unum af laga­setn­ingu hafi verið „grafið undan til­trú almenn­ings“ á íslenskri stjórn­sýslu. „Þegar umræddar breyt­ingar voru lög­festar með breyt­ingu á fisk­eld­is­lög­gjöf­inni, sbr. lög 101/2019, var grafið undan til­trú almenn­ings og ann­arra hags­muna­að­ila á að jafn­ræðis og gagn­sæis væri gætt af hálfu stjórn­valda þegar birt­ingu og þar með gild­is­töku lag­anna var slegið á frest af hálfu starfs­manns þáver­andi atvinnu­vega- og nýsköp­un­ar­ráðu­neytis. Ásýndin var sú að til­tekin fyr­ir­tæki hefðu fengið óeðli­legt svig­rúm til að upp­fylla bráða­birgða­á­kvæði lag­anna og þar með tryggt að umsóknir þeirra um rekstr­ar­leyfi þyrftu ekki að sæta máls­með­ferð í sam­ræmi við ný ákvæði lag­anna.“

Aldrei svaraðJóhann Guð­munds­son, fyrr­ver­andi skrif­stofu­stjóri lax­eldis í atvinnu­vega- og nýsköp­un­ar­ráðu­neyt­inu hjá Krist­jáni Þór Júl­í­us­syni, hefur aldrei svarað beiðnum um við­tal vegna máls­ins.

Ekki vísað beint til kærunnar í skýrslunni 

Fjallað er um kæruna frá ráðu­neyt­inu út af máli Jóhanns Guð­munds­sonar í  skýrslu Rík­is­end­ur­skoð­unar. Í skýrsl­unni kemur fram að mál Jóhanns hafi verið sent til lög­regl­unnar og síðar hér­aðs­sak­sókn­ara. Hins vegar er ekki fjallað um það af hverju eða fyrir hvern Jóhann lét fresta birt­ingu nýju lag­anna um fisk­eldi og ekki er vísað beint í kæru atvinnu­vega- og nýsköp­un­ar­ráðu­neyt­is­ins í skýrsl­unni. Þar af leið­andi kemur ekki fram á hvaða for­sendum Jóhann var tal­inn hafa brotið af sér í starfi. 

Í skýrslu Rík­is­end­ur­skoð­unar segir um kæruna vegna máls Jóhanns Guð­munds­sonar: „Í októ­ber 2020 beindi ráðu­neytið erindi til lög­regl­unnar á höf­uð­borg­ar­svæð­inu til að meta hvort skil­yrði væru til að taka umræddar emb­ætt­is­færslur til rann­sóknar með vísan til XIV. kafla almennra hegn­ing­ar­laga nr. 19/1940. Málið var fram­sent til hér­aðs­sak­sókn­ara sem hóf rann­sókn þess í júní 2021. Í sept­em­ber 2022 til­kynnti emb­ættið mat­væla­ráðu­neyti að rann­sóknin hefði ekki leitt í ljós að þáver­andi starfs­maður hefði ásett sér að mis­nota stöðu sína sér eða öðrum til ávinn­ings eða til nokk­urs sem hall­aði rétt­indum ein­stakra manna eða hins opin­bera. Ásetn­ingur af þeim toga væri nauð­syn­legt skil­yrði refsi­á­byrgðar ...“

Stundin, annar af fyr­ir­renn­urum Heim­ild­ar­innar, greindi fyrst frá máli Jóhanns Guð­munds­sonar árið 2020. Þá reyndi blaðið ítrekað að ná tali af honum til að spyrja hann að því hvað honum hafði gengið til. Jóhann gaf hins vegar aldrei færi á við­tali um afskipti sín af laga­setn­ing­unni. 

Jóhann höfðaði mál gegn ríkinu

Eftir að upp komst um inn­grip Jóhanns við birt­ingu lag­anna var hann sendur í leyfi frá störfum. Honum var síðar sagt upp störfum í skipu­lags­breyt­ingum í ráðu­neyt­inu. 

Í kjöl­farið á þessu höfð­aði Jóhann skaða­bóta­mál gegn íslenska rík­inu fyrir ólög­mæta upp­sögn. Hann tap­aði mál­inu í Hér­aðs­dómi Reykja­víkur árið 2021, en emb­ætti rík­is­lög­manns tók til varna fyrir hönd íslenska rík­is­ins. Jóhann áfrýj­aði hins vegar nið­ur­stöð­unni til Lands­réttar í fyrra þar sem málið er komið á dag­skrá.