Útgerð­ar­fé­lagið Samherji fjár­magn­aði kaup á kvóta og fisk­vinnslu útgerð­ar­fé­lags­ins Brims á Akureyri meðal ann­ars með sex millj­arða króna láni frá eign­ar­halds­fé­lagi Samherja á Kýpur, Esju Seafood. Þessar eignir fengu nafnið Útgerð­ar­fé­lag Akur­eyr­inga og rekur Samherji þeir undir þessu heiti í dag. Fyr­ir­tækið á Kýpur, sem meðal ann­ars var líka notað til að greiða mútur til fyr­ir­tæk­is­ins Tunda­vala Invest í Dubaí í skiptum fyrir kvóta, lán­aði Útgerð­ar­fé­lagi Akur­eyr­inga rúm­lega 46 millj­ónir doll­ara, sex millj­arða króna, árið 2016. Greint var frá lán­inu frá Esju Seafood til Útgerð­ar­fé­lags í Kveik í síð­ustu viku.  

Sama ár gerði Útgerð­ar­fé­lag Akur­eyr­inga upp lang­tíma­skuldir upp á 57 millj­ónir evra, eða rúm­lega 8 millj­arða króna, við ótil­greindan aðila. 

Þetta lán sýnir ennþá betur þá hringrás fjár­muna innan sam­stæðu Samherja sem Stundin fjallar meðal ann­ars um í greina­röð­inni Heima­vígi Samherja. Samherji aflar fjár með stór­felldum fisk­veiðum í Afríku, fisk­ur­inn er seldur í gegnum Kýpur og svo rata fjár­mun­irnir meðal ann­ars til Íslands með lán­veit­ingum og eru svo not­aðir þar til að kaupa eignir, eins og til dæmis kvóta. 

Eignuðust 2,6 prósent kvótans í viðskiptunum

Þessi ótil­greindri aðili er að öllum lík­indum Lands­bank­inn en Samherji yfir­tók skuldir  Brims við bank­ann þegar útgerðin keypti eign­irnar árið 2011 og var stór hluti 14,6 millj­arða króna kaup­verð­is­ins greiddur með þess konar yfir­töku skulda.  Stærsti hluti kaup­verðs­ins var byggður á verð­mati 5.900 þorskígildistonna af kvóta sem skipti um hendur í við­skipt­unum. Kvótinn var seldur á 2.500 krónur kílóið fyrir 10 árum en í dag er gang­verðið á kvóta á mark­aði miðað við 3.500 krónur kílóið. Um var að ræða 2,6 pró­sent heild­ar­kvót­ans við Ísland. 

Við­skiptin vöktu mikla athygliVið­skipti Samherja og Brims vöktu mikla athygli árið 2011. Hér sjást Þor­steinn Már Bald­vins­son og Guð­mundur Krist­jáns­son saman á mynd þegar gengið var frá söl­unni á eign­unum.

Í fréttum um söl­una á sínum tíma kom fram að allt kaup­verðið byggði á verð­mati þessa kvóta Brims en að aðrar eignir, eins og fisk­vinnslan á Akureyri, hefðu fylgt með í kaup­unum, sem og tveir tog­arar sem kvót­inn var á. Samherji greiddi 3,5 millj­arða í reiðufé í söl­unni og rann það fé til skila­nefndar Glitnis til að grynnka á skuldum Brims við það fyr­ir­tæki. Yfirtaka skulda við Lands­bank­ann nam því um 11 millj­örðum króna. 

Í árs­reikn­ingi Útgerð­ar­fé­lags Akur­eyr­inga árið 2011, sama ár og kaupin af Brimi áttu sér stað, kom fram að lang­tíma­skuldir félags­ins næmu 10,9 millj­örðum króna og að 8,7 millj­arðar króna væru á gjald­daga árið 2016.  Eftir að við­skiptin áttu sér stað var trygg­ing­ar­bréfum þing­lýst á eignir Útgerð­ar­fé­lags Akur­eyr­inga þar sem fram kom að Lands­bank­inn ætti veð í þeim. 

Veð­setn­ing frá Lands­bank­anumEignir Útgerð­ar­fé­lags Akur­eyr­inga voru veð­settar Lands­bank­anum eftir að Brim seldi þær þar sem Samherj tók yfiir lán félags­ins.

Bæjarstjórnin ályktaði um kaupin

Eign­irnar sem Samherji keypti í þessum við­skiptum eru sögu­lega mik­il­vægar á Akureyri því þær voru áður í eigu bæj­ar­út­gerðar Akur­eyrar og Kaup­fé­lags Eyfirð­inga, KEA. Vilhelm Þor­steins­son, faðir Krist­jáns Vil­helms­sonar ann­ars stofn­anda Samherja, var fram­kvæmda­stjóri Útgerð­ar­fé­lags Akur­eyr­inga frá 1965 til 1992 þegar útgerðin var í eigu bæj­ar­ins og kaup­fé­lags­ins. Útgerðin varð svo eign Brims í byrjun ald­ar­innar en fór til Samherja 2011. 

Við­skipti Samherja og Brims vöktu það mikla athygli að bæj­ar­stjórn Akur­eyrar  fagn­aði þeim sér­stak­lega með ályktun. „Mál er að deilum um fisk­veiði­stjórn­un­ar­kerfið ljúki með sam­komu­lagi og mála­miðlun. Úrbætur í atvinnu- og kjara­málum við núver­andi aðstæður þola ekki bið. Bæj­ar­stjórn hvetur stjórn­völd til þess að skapa sjáv­ar­út­vegnum traustan rekstr­ar­grund­völl og öryggi til fram­tíðar. Það er ein af mik­il­vægum for­sendum sóknar í atvinnu­málum við Eyja­fjörð og í sjáv­ar­byggðum landið um kring,“ sagði í henni. 

MótsögnÞor­steinn Már hefur þrætt fyrir að Samherji hafi selt fisk frá Kýpur jafn­vel þó það standi í árs­reikn­ingum félaga Samherja áa Kýpur.

Mynd: Heiða Helga­dóttir

Seldi fisk fyrir 20 milljarða

Eins og kom fram í Kveik á fimmtu­dag­inn þá hefur Samherji notað félög á Kýpur til að selja fisk sem fyr­ir­tækið hefur veitt í Afríku, meðal ann­ars í Márit­aníu og Marokkó og síðar í Namibíu. Árin 2010 og 2011 seldi Esja Seafood, sem þá hét Katla Seafood, fisk fyrir sam­tals 150 millj­óna doll­araa eða um 20 millj­arða íslenskra króna. Þetta félag Katla Seafood hafði áður verið skráð í skatta­skjól­inu Belís í Mið-Ameríku en var flutt til Kýpur árið 2010 líkt og Kveikur sagði frá. 

Ástæða þess að Samherji vildi vera með fisk­sölu­fyr­ir­tæki á Kýpur kemur fram í tölvu­pósti frá Baldvini Þor­steins­syni, syni Þor­steins Más Bald­vins­sonar, sem sendur var til sam­starfs­manna hans í Samherja árið 2009. Stundin sagði frá þessum tölvu­pósti árið 2019. 

Hagstætt að selja fisk frá Kýpur

Í póst­inum sagði Baldvin: „Með því að búa til hagnað innan sölu­fyr­ir­tæk­is­ins Kötlu Seafood getum við lækkað skipta­hlut sjó­manna og stjórnað betur á hvaða verðum við gerum upp. Til­gang­ur­inn er eft­ir­far­andi: Að búa til hagnað innan sölu­fyr­ir­tæk­is­ins þar sem eng­inn skattur er á hagnað fyr­ir­tæk­is­ins. Við teljum Kýpur vera rétta landið. […] Með því að draga úr hagn­aði þar og láta hagn­að­inn mynd­ast hjá sölu­fyr­ir­tæk­inu þá tæk­ist okkur að auka hagnað heild­ar­innar. Þetta teljum við nokkuð snyrti­lega leið til að draga úr skatt­greiðslum.“

Tölvu­póstur Baldvins, og upp­lýs­ing­arnar um söl­una á fisknum frá Kýpur úr Kveik, er merki­legur meðal ann­ars fyrir þær sakir að Þor­steinn Már Bald­vins­son hefur neitað því að Samherji hafi selt fisk frá Kýpur. Í sam­tali við Stundina í febr­úar 2019 sagði hann:   „Við stofn­uðum aldrei sölu­fyr­ir­tæki á Kýpur og það er alveg ljóst hvar sölu­fyr­ir­tæki Samherja eru.“

 Í ásreikn­ingum Esju Seafood er sala á fiski hins vegar sögð vera einn helsti til­gangur félags­ins: „Helsti til­gangur fyr­ir­tæk­is­ins hélt áfram að vera sala á fiski, fram­leiga á fiski­skipum, eign­ar­hald á lang­tíma­fjár­fest­ingum og fjár­mögnun dótt­ur­fé­laga og ann­arra tengdra félaga,“ segir í árs­reikn­ingnum 2014. 

Fyr­ir­tækið á Kýpur lán­aði svo fé til Útgerð­ar­fé­lags Akur­eyr­inga sem notað var til að greiða hluta kaup­verðs þeirra eigna Brims sem Samherji keypti á Akureyri árið 2011 en lauk ekki við að greiða fyrr en 2016, líkt og stendur í árs­reikn­ingum útgerð­ar­innar. Þetta sama fyr­ir­tæki á Kýpur lán­aði svo enn frekara fé til Íslands í gegnum fjár­fest­ing­ar­leið Seðla­banka Íslands og fékk þannig 20 pró­sent afslátt af íslenskum krónum. 

Útgerð­ar­fé­lag Akur­eyr­inga á einnig 11,9 pró­senta hlut í Greiðri leið ehf. en það fyr­ir­tæki á og rekur Vaðla­heið­ar­göng á milli Eyja­fjarðar og Fnjóska­dals.  Samherji hefur því bæði fjár­fest í lyki­l­eignum á Akureyri í gegnum Útgerð­ar­fé­lag Akur­eyr­inga sem og í innviðum eins og Vaðla­heið­ar­göngum.