Treystum betur hagsmuni Íslands

Innrásin í Úkraínu krefst þess að meta þarf hags­muni Íslands að ger­ast full­gildur aðili að Evr­ópu­sam­band­inu út frá þjóðar­ör­ygg­is­málum. Aðildin snýst um fleira en gjald­mið­il­inn, sjáv­ar­út­vegs- og land­bún­að­ar­mál. Auk þess snýst aðild um vax­andi mik­il­væga þætti eins um öryggis- og varn­ar­mál þjóð­ar­innar og leiðir til að upp­fylla það varn­ar­lega tóma­rúm sem skap­að­ist eftir brott­hvarf Banda­ríkja­hers og minna vægi NATO í vörnum Íslands. Danska rík­is­stjórnin ætlar að auka fram­lög til varn­ar­mála og boða til þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu í sumar um hvort Danir verði áfram utan sam­eig­in­legrar stefnu Evr­ópu­sam­bands­ins í varn­ar­málum.

Ógnir og átaka­svæði í alþjóða­kerf­inu hafa breyst eftir lok kalda stríðs­ins. Hags­munir Banda­ríkj­anna hafa færst til ann­arra heims­álfa og því ekki póli­tískur vilji til að taka þátt í sam­eig­in­legum vörnum Evrópu í sama mæli og áður. Í kjöl­farið hefur Evrópa þurft og mun þurfa að axla frek­ari ábyrgð á sínum öryggis- og varn­ar­málum. Brott­hvarf banda­ríska hers­ins og breyttar áherslur NATO kalla á nýtt hags­muna­mat. Það er mat okkar, grein­ar­höf­unda, að lang­tíma hags­munum Íslands verði sem best tryggðir með aðild að NATO og fullri aðild að ESB.

Norræn samvinna í öryggis- og varnarmálum á tímum kalda stríðsins

Í kalda stríð­inu var náin sam­vinna á milli Norð­ur­land­anna á sviði öryggis- og varn­ar­mála. Danmörk, Noregur og Ísland gengu í NATO meðan Svíþjóð og Finnland aðhyllt­ust hlut­leys­is­stefnu. Á yfir­borð­inu leit út fyrir að þjóð­irnar væru klofnar og stefndu í þver­öf­uga átt. Stað­reyndin var sú að þau voru sam­einuð í að halda hinu svo­kall­aða „nor­ræna jafn­vægi". Í því fólst að halda sig í fjar­lægð frá átökum stór­veld­anna og forð­ast átök við þau. Þessi sam­eig­in­lega afstaða leiddi til óform­legs örygg­is­sam­fé­lags, þar sem ríkin höfðu ávallt hags­muni svæð­is­ins að leið­ar­ljósi.

[adspot]Norrænu ríkin í NATO stóðu vörð um póli­tískan stöð­ug­leika á svæð­inu. Þau vís­uðu oft til nor­rænnar sam­stöðu þegar staða Finn­lands var rædd á vett­vangi NATO. Póli­tískur þrýst­ingur Sov­ét­ríkj­anna á Finnland hefði óhjá­kvæmi­lega auk­ist ef Danmörk og Noregur hefðu fall­ist á varð­veislu kjarn­orku­vopna og við­veru Banda­ríkja­hers. Í tví­póla­kerfi kalda stríðs­ins stóðu Norð­ur­löndin að mörgu leyti betur að vígi en ríki Mið-Evrópu, þar sem þeim tókst að mestu leyti að kom­ast hjá átökum stór­veld­anna.

Ný heimsmynd kallar á nýtt hagsmunamat

Í dag eru öryggis- og varn­ar­hags­munir Norð­ur­land­anna sam­tvinn­aðir Evrópu. Þau hafa í gegnum tíð­ina varið tak­mörk­uðum fjár­munum til víg­bún­aðar og lagt áherslu á mann­rétt­indi, lýð­ræði, lög og reglu í alþjóða­kerf­inu og sam­vinnu innan alþjóða­stofn­ana. Þessi grunn­stef í utan­rík­is­stefnu þeirra sam­rým­ast vel afstöðu ríkja Evr­ópu­sam­bands­ins og eru í sam­ræmi við hefð­bundnar áherslur þeirra.

Utan­ríkis-, öryggis- og varn­ar­sam­starf Evr­ópu­sam­bands­ins er í stöðugri þróun. Íslend­ingar geta skipað sér í sveit með hinum Norð­ur­lönd­unum og Eystra­salts­lönd­unum innan þess. Innganga Ísland í Evr­ópu­sam­bandið og þátt­taka í sam­eig­in­legri stefnu þess í utan­ríkis- og örygg­is­málum mun upp­fylla það varn­ar­lega tóma­rúm sem skap­að­ist eftir brott­hvarf Banda­ríkja­hers og minna vægi NATO í vörnum Íslands.

Höfundar eru stjórn­mála­fræð­ingar.