Þegar himnarnir hrynja

Þegar Exxon­Mobil er komið á fram­færi Banda­ríkja­stjórnar og Bláa lónið á styrk Seðla­bank­ans á Íslandi, þá er eitt­hvað veru­legt að ske. Það er margt að ske á heims­vísu þessa dag­ana og Ísland er ekki und­an­skilið.

Skyndigróði frá millj­ónum erlendra ferða­manna er horf­inn, eins og hann leggur sig, og kemur ekki aftur í bráð, ef þá nokkurn tíma. Það er því óþarfi að kasta fé í rúst­irnar, ekki frekar en rústir ann­arra löngu lið­inna síldar­æv­in­týra Íslend­inga. Eftir munu standa tómar glugga­tóftir hálf­byggðra hót­ela og ferða­manna­staða, sem voru þó löngu komnar á haus­inn áður en tjaldið féll vegna óyf­ir­stíg­an­legrar skuld­setn­ingar. E.t.v. má breyta öllu þessu hús­næði í ódýrar íbúðir fyrir þá sem ekki höfðu efni á að kaupa hús­næði á góðum stað á upp­sprengdu verði. Það er þó alveg víst, að dans­inum kringum gull­kálfinn er lokið. Hvað verður þá til bjargar hníp­inni þjóð með offram­leiðslu á ungum spreng­lærðum meðal­jónum og -gunnum sem ganga um atvinnu­laus og horfa á tóma rík­is­jöt­una sorg­bitnum augum? Fólk sem ekki kann einu sinni að halda á skóflu eða sinna sínum eigin börnum og gam­al­mennum. Bókvitið verður víst ekki alltaf í ask­ana látið.

Ekki verður hægt að horfa til raf­magns­sölu fyrir álver í núver­andi formi. Allur flug­floti heims­ins er sestur til langrar dvalar á jörðu niðri og engin þörf á áli í nýjar flug­vélar, né ann­arrar stór­fram­leiðslu sem nú þegar er komin í lággír. Allt stór­iðju­raf­magnið mun því að óbreyttu renna ónotað til sjávar. Gott hefði verið nú að hafa kap­al­inn umdeilda til­bú­inn til ann­arra landa og geta sett raf­magns­mæl­inn á hann.

Hvað er þá til ráða svo kaupa megi salt í graut­inn og smjör á dag­legt brauð?

Frá því tog­ar­inn Jón for­seti kom til lands­ins árið 1907, hafa tog­veiðar verið hald­reipi íslensks efna­hags í blíðu og stríðu. Magar fólks þurfa sífellt sitt og sú þörf gengur fyrir öðrum. Vanda­málið nú er hins­vegar það, að nú getur þjóðin ekki reitt sig á þann frum­burð­ar­rétt sinn sem fisk­veiðar voru. Í algleymi dans­ins í kringum gull­kálfinn, var frum­burð­ar­rétt­ur­inn seldur fyrir eina graut­ar­skál til fégráð­ugs fólks með rólega sam­visku, en meira vit í koll­inum en allur fjöld­inn. Þessi frum­burð­ar­réttur fer nú að mestu fram­hjá kján­unum sem seldu hann, og graut­ur­inn í skál­inni er löngu upp­ét­inn. Með réttu gætu kján­arnir sjálfum sér um kennt. Því eins og hinir fornu hús­bændur okkar sögðu svo rétti­lega: „De mere kloge snyder de mindre kloge”.

[adspot]Þegar ég var ungur maður í skóla snemm­vetrar árið 1968 fór enn eitt íslenska síldar­æv­in­týrið með efna­hag­inn gjör­sam­lega á hlið­ina og krónan felld um nærri 40% í einum rykk. Ég minn­ist þess að við óreyndir skóla­sveinar býsnuð­umst yfir því í frí­mín­útum hvers vegna Ísland gæti ekki búið við stöðugan efna­hag eins og aðrar Evr­ópu­þjóðir. Frí­mín­út­unum var lokið og kenn­ar­inn kom­inn inn í stof­una og hlust­aði í svolitla stund á umræðu­efnið. Hann sagði síðan: „Strákar mínir þið mis­skiljið þetta allt saman. Evr­ópu­þjóðir hafa til skamms tíma verið bænda­sam­fé­lög og bændur eru hyggnir. Í góð­ærum safna þeir til mögru áranna og kom­ast vel af meðan hart er á dalnum. Íslend­ingar eru hins­vegar veiði­manna­þjóð­fé­lag. Þeir standa á blístri meðan vel veiðist, en lepja dauð­ann úr skel þegar fisk­ur­inn fer undan”. Ég hef oft hugsað um þessi orð kenn­ar­ans meðan ég hef fylgst með liðnum fjár­mála­koll­hnísum lands­ins.

Ef ekki tekst með ein­hverjum ráðum að þjóð­nýta fisk­veið­arnar fljót­lega mun verða nokkuð löng bið á því að úr ræt­ist fjár­hags­lega fyrir þessa þjóð. Þetta er ekk­ert „kommaraus”, því pen­ingar verða ávallt aflið til þess sem gera skal. Nú sem stendur þurfa samt pen­ing­arnir fyrir fisk­inn að skila sér til réttra eig­enda, en ekki til Tortóla, eða Kýpur og fjár­fest­inga einka­að­ila. Þegar og ef dans­inn kringum gull­kálfinn hefst aftur, má reyna að fá eitt­hvað meira en graut­ar­skál fyrir frum­burð­ar­rétt­inn. Það þarf líka að stofna í kringum þennan „New Deal” Þjóð­ar­banka sem nýtir það fjár­magn sem inn kemur á reikn­ing þjóð­ar­innar til upp­bygg­ingar grunn­þjón­ustu vel­ferð­ar­þjóð­fé­lags á vest­ræna vísu, og til fjár­fest­inga í und­ir­stöðu­at­vinnu­vegum, en gæta þess nú vel að hafa ekki öll eggin í sömu körfu.

Með vin­semd og vel­vilja þeim sem vilja vinna þess­ari þjóð, eink­an­lega þó þeim eru ungir og munu erfa það sem við gaml­in­gj­arnir höfum spillt, en gætum nú reynt að gera gott aftur.