Hvorki dóm­stólar né rík­is­stjórn Íslands hafa látið birta upp­lýs­ingar um hvaða þýð­ingu dómur Mann­rétt­inda­dóm­stóls Evrópu hefur fyrir fólk sem dæmt hefur verið í Lands­rétti eða er aðilar að málum fyrir dóm­stólnum og með hvaða hætti verður brugð­ist við dóm­inum. Þá hafa engar aðgerðir verið boð­aðar til að tryggja réttar­ör­yggi íslenskra borg­ara eftir að ljóst varð að mann­rétt­inda­brot voru framin gegn fjölda fólks í Lands­rétti. 

„Það er skelfi­legt að vera settur í bið­stöðu þegar málið var loks­ins komið á þetta stig, þegar maður hélt loks­ins að þetta væri að verða búið,“ segir einn af við­mæl­endum Stund­ar­innar, aðili að við­kvæmu dóms­máli sem var á dag­skrá Lands­réttar í vik­unni en hefur nú verið frestað um óákveð­inn tíma vegna dóms Mann­rétt­inda­dóm­stóls Evrópu. 

Stundin hefur rætt við fleiri aðila að dóms­málum en eng­inn hefur fall­ist á að koma fram undir nafni. Fólkið bíður í óvissu um hvort dóm­ar­arnir fjórir – sem valdir voru með ólög­mætum hætti, eftir geð­þótta dóms­mála­ráð­herra og í trássi við mat hæfn­is­nefndar – muni fara áfram með mál þess eða ekki. 

Samkvæmt dómi Mann­rétt­inda­dóm­stóls Evrópu sem kveð­inn var upp í morgun felur það í sér brot gegn 6. gr. mann­rétt­inda­sátt­mál­ans að borg­arar séu dæmdir af fjór­menn­ing­unum í Lands­rétti. Telst slíkt ekki upp­fylla kröfur um rétt­láta máls­með­ferð fyrir sjálf­stæðum og óvil­höllum dóm­stóli. Kann þetta einnig að eiga við um dóma sem hinir ell­efu dóm­ar­arnir í Lands­rétti kveða upp, en allir dóm­arar við Lands­rétt hafa ákveðið að kveða ekki upp dóma í vik­unni af þessum sökum meðan farið verður yfir nið­ur­stöðu Mann­rétt­inda­dóm­stóls­ins.

Með dóm­inum liggur fyrir að brotið hefur verið gegn mann­rétt­indum gríð­ar­legs fjölda fólks frá því að Lands­réttur tók til starfa í árs­byrjun 2018. Má vænta þess að hol­skefla end­ur­upp­töku­beiðna dynji á end­ur­upp­töku­nefnd næstu miss­erin.

Lands­rétt­ar­dóm­arar.

Mynd: Dóms­mála­ráðu­neytið

Óljóst hvort niðurstaða dómsins verði virt

Mynd: Pressphotos.biz

Sigríður Andersen dóms­mála­ráð­herra og Birgir Ármanns­son þing­flokks­for­maður Sjálf­stæð­is­flokks­ins hafa látið að því liggja að dóm­ar­arnir muni áfram sitja og dæma, enda séu þeir „lög­lega skip­aðir“ og nið­ur­staða Mann­rétt­inda­dóm­stóls­ins ekki bind­andi að íslenskum rétti. Enginn úr stjórn­ar­lið­inu hefur and­mælt þess­ari nálgun.

Katrín Jak­obs­dóttir for­sæt­is­ráð­herra er stödd á ráð­stefnu í New York og ætlar ekki að tjá sig um málið fyrr en á morgun. Bjarni Bene­dikts­son, for­maður Sjálf­stæð­is­flokks­ins og starf­andi for­sæt­is­ráð­herra, hefur ekki veitt fjöl­miðlum við­töl í dag. Samkvæmt heim­ildum Stund­ar­innar er veru­legur óró­leiki innan stjórn­ar­liðs­ins vegna máls­ins, ekki síst vegna við­bragða dóms­mála­ráð­herra.

Hugsanlegt að skipa þurfi dóminn upp á nýtt

„Ég lít þannig á að stjórn­völd eigi næsta leik og ég sakna þess dálítið að hafa ekki heyrt í stjórn­völdum um það hvernig þau sjá þetta fyrir sér,“ sagði Berglind Svav­ars­dóttir, for­maður Lög­manna­fé­lags Íslands, í Sam­fé­lag­inu á Rás 1 í dag.

Páll Rúnar M. Krist­jáns­son hæsta­rétt­ar­lög­maður telur að dómur Mann­rétt­inda­dóm­stóls­ins kunni einnig að hafa þýð­ingu fyrir skipun þeirra ell­efu lands­rétt­ar­dóm­ara sem valdir voru í sam­ræmi við mat hæfn­is­nefndar. Ljóst er að Alþingi fór ekki að lögum þegar greidd voru atkvæði um skipan þeirra frekar en hinna og telur Mann­rétt­inda­dóm­stóll Evrópu að það hafi skaðað skip­un­ar­ferlið og trú­verð­ug­leika þess. „Fyr­ir­sjá­an­lega þarf því að setja ný lög og skipa rétt­inn upp á nýtt. Sak­fell­ingar í saka­málum verður að end­ur­upp­taka, skv. kröfu þar um, en sýknu­dómar standa. Einka­málin eru svo sér kapit­uli,“ skrifar Páll Rúnar á Facebook. 

„Áfrýjunardómstóllinn okkar er óstarfhæfur“

Lögmenn og lög­fræð­ingar sem Stundin hefur rætt við eru hissa á við­bragðs­leys­inu eftir dóm Mann­rétt­inda­dóm­stóls­ins og hafa áhyggjur af skjól­stæð­ingum sínum.

Einn við­mæl­andi Stund­ar­innar orð­aði það sem svo að dag­ur­inn í dag væri lík­lega ein­hver svart­asti dagur íslenskrar rétt­ar­fars­sögu. „Áfrýj­un­ar­dóm­stóll­inn okkar er óstarf­hæfur, og hvað, hvað mun ger­ast, er bara ekk­ert plan?“

„Á þá bara að setja öll málin á hold á meðan ráð­herra ákveður hvort mál­inu verður vísað þangað?“

Hann og fleiri sem Stundin ræddi við lýstu áhyggjum af yfir­lýs­ingum Sigríðar Andersen um að mál­inu verði hugs­an­lega áfrýjað til efri deildar Mann­rétt­inda­dóm­stóls­ins.

„Á þá bara að setja öll málin á hold á meðan ráð­herra ákveður hvort mál­inu verður vísað þangað, og á meðan yfir­deildin kemst að nið­ur­stöðu? Hvað eigum við að gera, bíða og segja skjól­stæð­ingum okkar að slaka á?“ 

Kostnaðurinn gæti hlaupið á hundruðum milljóna

Þótt Mann­rétt­inda­dóm­stóll Evrópu hafi ekki dæmt íslenska ríkið bóta­skylt er ekki úti­lokað að bóta­skylda skap­ist fyrir íslenskum rétti vegna rasks­ins sem lög­brotin við skipun lands­rétt­ar­dóm­ara kunna að valda og að hafa þegar valdið. Allt að einu er ljóst að mál­inu fylgir ekki aðeins skert réttar­ör­yggi og réttaró­vissa heldur einnig gríð­ar­legur fjár­hags­legur kostn­aður fyrir íslenska ríkið. 

„Þetta hljóta að vera hund­ruð millj­óna,“ segir lög­maður sem Stundin ræddi við. „Í fyrsta lagi eru það skaða­bæt­urnar fyrir umsækj­end­urna sem var hent út af lista dóms­mála­ráð­herra. Í öðru lagi hljóta dóm­ar­arnir sem nú er ljóst að geta ekki sinnt starfi sínu að halda dóm­ara­launum ævi­langt. Í þriðja lagi hlýtur að þurfa að ráða tugi lög­fræð­inga til end­ur­upp­töku­nefndar, en á henni skellur vænt­an­lega hol­skefla af end­ur­upp­töku­beiðnum. Í fjórða lagi þarf vænt­an­lega að flytja og dæma aftur Lands­rétt­ar­málin sem dóm­ar­arnir hafa dæmt. Þetta leiðir af sér auk­inn máls­kostnað til beggja aðila í hverju máli. Loks þarf að leysa úr því hvað verði gert varð­andi hina ell­efu dóm­ar­ana.“