Frétt Morgunblaðsins og fleiri fjölmiðla um sölu félagsins Kerecis á hugverkaréttindum sínum til móðurfélags síns Coloplast í Danmörku vakti athygli. Þessi viðskipti eiga að færa ríkissjóði Íslands 40 mrd. kr. tekjur, snúa rekstri ríkissjóðs við úr halla í tekjuafgang og hafa styrkt íslensku krónuna um 2%. Þessu var fagnað og talið merki um styrk atvinnulífs í landinu. Frumkvöðlastarf Kerecis er merkt og árangursríkt. En hvort sala hugverkaréttinda þess til erlends lögaðila sé til fagnaðar er vafa undirorpið. Ferill þessara viðskipta er athyglisverður og afleiðingar þeirra etv. eitthvað öðruvísi en af fréttinni má ráða.

Kerecis frá 2010 til 2022

Félagið Kerecis var stofnað 2010 til að vinna lækningaefni úr þorskroði. Sú góða vísindastarfsemi er ekki til umfjöllunar hér heldur fjárhagslegur rammi hennar. Vörur fyrirtækisins fengu samþykki lyfsöluyfirvalda í BNA og Evrópu árið 2013 og nutu þær vaxandi útbreiðslu beggja vegna Atlantshafs. Eins og títt er með nýsköpunarfyrirtæki var reksturinn ekki fjárhagslega arðbær fyrstu árin. Kostnaður við rannsóknir, vöruþróun og uppbyggingu var mikill en tekjur af vörusölu koma ekki fyrr en síðar. Síðustu árin höfðu þær aukist mikið.

Rekstrartekjur félagsins 2022 voru um 1,2 mrd. kr. en tap af starfsemi hér á landi var um 100 m. kr. Vegna gengishagnaðar og hlutdeildar í afkomu erlendra dótturfélaga (sölufélaga) var hagnaður fyrir skatta um 380 m. kr. og reiknaður skattur um 150 m. kr. Félagið greiddi þó engan tekjuskatt það ár vegna uppsafnaðs skattalegs taps frá fyrri árum. Samkvæmt ársreikningi Kerecis til 30.9.2024, þ.e. eftir að það var komið í eigu Coloplast, var skattaeign félagsins, þ.e. reiknaður en ógreiddur skattur, 4,4 m. USD (um 600 m. kr.) eða um tífaldur reiknaður skattur ársins. Uppsafnað skattalegt tap þess var um 20 m. USD (um 2,8 mrd. kr.), um tuttugufaldur skattskyldur hagnaður ársins. 

Kerecis hafði því aldrei greitt tekjuskatt en hafði fengið opinbera styrki í einhverjum mæli.

Sala Kerecis til Coloplast

Samkvæmt ársreikningum Kerecis árið 2022 (til loka rekstrarárs. 30. sept.) voru eigendur Kerecis 272 talsins, félög og einstaklingar. Í lok ágúst 2023 keypti danska félagið Coloplast allt hlutafé í Kerecis af þeim fyrir 1,3 mrd. USD (um 180 mrd. kr.). Verðið var mjög hátt miðað við bókfærðar eignir félagsins og afkomu þess hingað til. Skýringin er að verið var að kaupa óefnislegar eignir í Kerecis, sem Coloplast telur að muni færa því framtíðartekjur. 

Áður en til sölunnar kom hafði Kerecis gert upp kaupréttarsamninga við starfsmenn sína með greiðslu 5,5 mrd. kr. Starfsmenn fyrirtækisins voru þá 31 og höfðu verið 44 árið áður. Meðalfjárhæð á samning hefur því líklega verið á bilinu 125 til 175 m. kr. en líklegt er að stór hluti greiðslunnar hafi farið til stjórnenda og lykilstarfsmanna eins og síðari umsvif sumra þeirra benda til. 

Af ávinningi af kaupréttarsamningum ber að greiða tekjuskatt og útsvar og hafa starfsmennirnir því væntanlega greitt skatt af framangreindum 5,5 mrd. kr. að frádregnu því kaupverði sem þeir greiddu fyrir hlutabréfin samkvæmt samningunum. Ekki er ólíklegt að skatttekjur ríkisins og sveitarfélaga af þessum ástæðum hafi verið 1 - 2 mrd. kr. Þessar greiðslur Kerecis valda því einnig að uppsafnað skattalegt tap félagsins hækkaði um 1,4 mrd. kr. og lækka framtíðarskatta þess.

Hluthafarnir og skattar þeirra

Tíu stærstu hluthafar í Kerecis áttu hver um sig frá 1,9 til 12,6% hlutafjárins og samtals um 65% af því. Þeir voru allir félög, þar af íslensk félög með um 35% hlut og erlend félög með um 30%. Minni hluthafarnir 262 eru ekki þekktir en reikna má með að hlutur eignarhaldsfélaga meðal þeirra hafi verið allnokkur og að lögaðilar hafi alls átt 80–90 % af hlutafé í Kerecis. 

Félög á Íslandi greiða ekki fjármagnstekjuskatt og arður sem þau fá og hagnaður þeirra af sölu hlutabréfa er frádráttarbær frá tekjuskattstofni. Félögin sem seldu hluti sína í Kerecis hafa því engan skatt greitt af þeim 150 mrd. kr. sem ætla má að sé hluti þeirra í söluverðinu.

Einstaklingar sem kunna að hafa átt um helming þess hlutafjár sem ekki var í eigu 10 stærstu hluthafanna hafa því fengið um 18% söluverðsins eða um 32 mrd. kr. Að teknu tilliti til hluta kaupréttarsamninga má ætla að skattur hafi verið greiddur af um 13 mrd. kr. og verið um 3 mrd. kr.

Sala hlutabréfanna hefur að líkindum leitt til um 80–100 mrd. kr. hækkunar á nettótekjum þeirra félaga og einstaklinga sem hlut áttu í Kerecis. Þar af fóru um 3 mrd. kr. í skatta. Það er um 4%.

Allt til viðskiptanna með hugverkaréttindin var skattalega staðan því sú að eingöngu hafði verið greiddur tekjuskattur og útsvar af launum starfsmanna og fjármagnstekjuskattur af þeim litla hluta söluhagnaðar af hlutabréfum sem voru í eigu einstaklinga.

Sala Kerecis á óefnislegum eignum sínum

Í desember 2024, þ.e. eftir lok fyrsta reikningsárs Kerecis sem dótturfélags Coloplast kaupir móðurfélagið allar óefnislegar eignir Kerecis þar á meðal viðskiptasambönd, einkaleyfi og vörumerki o. s. frv. Kaupverðið var 1.346 milljón USD (um 180 mrd. kr.). Bókfært verð óefnislegra eigna í lok reikningsársins hafði verið 4,15 milljón USD (um 580 m. kr.) og var kaupverðið því meira en 300 falt hærra. Skýringin sem lesa má úr ársreikningnum var að áætlað framtíðarsjóðstreymi i vegna þessara eigna sé verulega hærra en bókfært virði þeirra. Verðið er nánast hið sama og við kaupin á hlutabréfunum sem voru hin raunverulegu kaup á hugverkaréttindunum.

Hér var ekki um að ræða viðskipti tveggja óháðra aðila heldur tilfærsla á eignum milli tveggja vasa sama aðila þ.e. Coloplast. Ýmislegt getur hafa haft áhrif á þá fjárhæð sem sett var á verðmiðann. Hátt kaupverð myndar háan afskriftastofn og lækkar skatta félagsins í Danmörku en á Íslandi kemur söluverðið umfram bókfært verð til skatts eftir að uppsafnað tap fyrri ára hefur verið jafnað. 

Verðmat réttindanna í bókum Coloplast verður einnig grundvöllur til að ákveða greiðslur annarra fyrir afnot af hugverkunum m.a. Kerecis eins og fram kom í sjónvarpsviðtali við framkvæmdastjóra þess. Með þeim greiðslum eru fluttar til Danmerkur tekjur sem myndast hafa á Íslandi og hefðu ella verið skattskyldar þar. Kann það að verða til þess að Kerecis verði áfram skattlaust eða skattlítið á Íslandi í langan tíma. Auk þess verður salan til þess að greiðslur fyrir nýtingu hugverkaréttindanna í Danmörku og öðrum löndum munu ekki berast til Íslands. Er þar um verulegar fjárhæðir að ræða eins og verðmat Coloplast á réttindunum ber með sér.

Því má bæta við að með sölunni var ekki um raunveruleg fjárhagsleg viðskipti að ræða heldur að mestu leyti bókhaldsfærslur. Kaup Coloplast á óefnislegum eignum í desember 2024 fyrir 1.346 milljón USD eru fjármögnuð með seljandaláni frá Kerecis. Í júní 2025 er hlutafé Kerecis síðan lækkað um 1.077 milljón USD sem er skuldajafnað á móti seljandaláninu þannig að stærsti hluti viðskiptanna fer fram án greiðslu reiðufjár. 

Framtíðartekjur og skattar

Meginefni fréttanna sem vísað er til í upphafi var háar skattgreiðslur og mikill hagur ríkissjóðs af sölu Kerecis. Haft var eftir framkvæmdastjóra Kerecis: „Atvinnulífið á Vestfjörðum hefur vaxið hratt síðustu ár og skatttekjur hins opinbera hafa aukist mikið af þeirri ástæðu. Hér sjáum við því í raun ekki tilfallandi einskiptisávinning heldur endurspeglar þetta styrk og samkeppnishæfni atvinnulífsins á svæðinu.“

Þetta kann að vera skiljanlegt sem staðhæfing vísindamanns og frumkvöðuls við meintri 40 mrd. kr. skattgreiðslu en varla eitthvað sem reyndir viðskiptablaðamenn trúa. Áhrif svona viðskipta á atvinnustarfsemi og fjármál ríkissjóðs eru flóknari en svo að þeim verði gerð skil með staðhæfingu sem þessari eins og sýnt hefur verið fram á.

Efnahagsleg og skattaleg áhrif starfsemi má meta á grundvelli þess virðisauka hennar sem hún skapar, þ.e. tekna þeirra sem að henni koma sem starfsmenn eða eigendur fjármagns og réttinda. Tekjurnar, laun, hagnaður, fjármagnstekjur, renta og þóknanir falla til með ýmsum hætti á starfstímanum og eru skattlagðar með mismunandi hætti.

Þótt Kerecis hafi ekki sýnt bókhaldslegan hagnað frá stofnun skapaði starfsemin tekjur sem felast í launum starfsmanna, vaxtatekjum af lánsfé og dulinni aukningu óefnislegra eigna. Þessar duldu tekjur, líklega 80 til 100 mrd. kr., raungerðust við sölu hlutabréfanna, runnu þá til hluthafanna. Fyrir kaupverðið fékk hinn nýi eigandi framtíðartekjur Kerecis.

Vegna skattfrelsis á söluhagnaði af hlutabréfum í eigu félaga voru skattgreiðslur af þessum tekjum nær eingöngu tekjuskattar og launatengd gjöld af launum starfsmanna. Tekjuskattar félagsins eru neikvæðir.

Sala hugverkaréttindanna 2024, skapaði engar nýjar tekjur. Eignir og réttindi voru flutt á milli vasa sama eiganda. Áhrifin eru hins vegar þau að framtíðartekjurnar af hugverkaréttindum verða ekki tekjur íslensks félags og verða ekki skattlagðar hér heldur í Danmörku. Ekki er ljóst hvort viðskiptin fela það einnig í sér að þau hugverk sem framvegis kunna að verða til innan Kerecis verði sjálfkrafa eign Coloplast. Skatturinn sem Kerecis mun greiða af söluverði hugverkaréttindanna kostar Coloplast líklega lítið vegna aukinnar gjaldfærslu kostnaðar. Hann kemur í reynd í staðinn fyrir skatt af framtíðartekjum Kerecis og verður líklega „einskiptisskattur“.

Flutningur tekna milli tengdra aðila með þóknunum fyrir notkun réttinda er þekkt skattahagræðing. Margt bendir til þess að með þessum viðskiptum hafi Kerecis raðað sér í hóp þeirra fyrirtækja í erlendri eigu hér á landi með álverum, gagnaverum, laxeldisfyrirtækjum og orkufyrirtækjum sem sniðganga íslensk skattalög og skila hér engum tekjum nema launum starfsmanna og sköttum af þeim.

Höfundurinn er hagfræðingur, fyrrverandi ríkisskattstjóri og félagi í Reykjavíkurakademíunni