Kókaín, bananar og ferðatöskur

Skúma­skot, þoka og rign­ing eru algengur vett­vangur atburða í glæpa­sögum og kvik­myndum sam­tím­ans. Grun­sam­legar skjala- og ferða­töskur koma sömu­leiðis stundum við sögu að ógleymdum skamm­byssum, og á síð­ari árum far­símum.

Fæstum koma lík­lega ban­anar í hug þegar afbrot eru ann­ars vegar. Þeir koma hins vegar við sögu í brönd­urum og mynda­sögum þar sem fólk rennur til á hálu hýð­inu.

Einn vinsælasti ávöxtur í heimi

Bananar vaxa úr blómi ban­ana­plönt­unnar og eru hirtir af plönt­unni þegar þeir eru um það bil 9 mán­aða gamlir. Hýði óþroskaðs ban­ana er grænt en gulnar þegar þrosk­inn verður meiri.

Banani er einn vin­sæl­asti ávöxtur í heimi og árlega neyta jarð­ar­búar um það bil 100 millj­arða ban­ana.

Rann­sóknir vís­inda­manna benda til að ban­ana­plantan sé meira en 7 þús­und ára gömul og meðal elstu plantna sem rækt­aðar eru í heim­inum. Að lík­indum er ban­an­inn upp­runn­inn í Nýju Gíneu um 5 þús­und árum fyrir Krist en breidd­ist fljótt út til landa í Suður-Asíu og Afríku.

Til eru hund­ruð afbrigði ban­ana en það lang algeng­asta heitir Cavendish, það er þetta afbrigði sem við sjáum í öllum mat­vöru­versl­unum. Fram á 7. ára­tug síð­ustu aldar var annað afbrigði ban­ana lang útbreidd­ast, það heitir Gros Michel. Þessi teg­und, eða afbrigði, hvarf að mestu leyti vegna sveppa­sjúk­dóms, sem nefnd­ist Panama­veikin. Cavendish afbrigðið þoldi hins vegar þessa skæðu veiru og er nú nær einrátt á mark­aðnum.

Fjöl­margar bækur hafa verið skrif­aðar um þennan vin­sæla ávöxt, ein sú þekktasta er lík­lega „ Banana, the fate of the fruit that changed the world“ eftir Banda­ríkja­mann­inn Dan Koeppel. Í bók­inni, sem kom út árið 2007 lýsti höf­undur áhyggjum vegna „fram­tíðar ban­an­ans“ eins og hann komst að orði. Hvað muni ger­ast ef sveppa­sjúk­dómur, líkt og Panama­veikin, breið­ist út með ófyr­ir­sjá­an­legum afleið­ingum?

Helstu fram­leið­endur ban­ana eru Indland, Kína, Brasilía,Fil­ipps­eyjar, Ekvador, Kólumbía, Perú og Kosta Ríka. Stór hluti þeirra ban­ana sem fluttir eru til Evrópu kemur frá þeim fjóru síð­ast­nefndu.

Vís­inda­menn víða um heim hafa um ára­bil reynt að þróa erfða­breytta ban­ana sem geym­ast betur og verða ekki brúnir. Breska líf­tækni­fyr­ir­tækið Tropic til­kynnti í febr­úar á þessu ári að vís­inda­menn fyr­ir­tæk­is­ins hefðu fundið aðferð til að auka líf­tíma ban­ana, eins og það var orðað.

Kókaín í bananakössum

Eins og nefnt var í upp­hafi þessa pistils rak starfs­fólk í versl­unum Coop fyr­ir­tæk­is­ins á Sjálandi í Danmörku í rogastans þegar það opn­aði ban­ana­kassa sem voru nýkomnir á lag­er­inn og áttu að fara beina leið í búð­ar­hill­urnar. Í köss­unum voru nefni­lega ekki bara ban­anar, þar voru einnig pokar með hvítu dufti, sem í ljós kom að var kókaín. Ekki hefur verið upp­lýst hvað magnið í ban­ana­send­ing­unni var mikið en þó var upp­lýst að það hefði verið meira en 840 kíló, sem var ann­ars mesta magn sem toll­gæsla og lög­regla í Danmörku höfðu kom­ist yfir í einni send­ingu (sú send­ing var reyndar í ferða­töskum). Hvaðan ban­ana­send­ingin til Coop kom hefur ekki verið upp­lýst.

Daginn eftir að upp­víst varð um „ban­ana­send­ing­una“ til Coop greindi danska lög­reglan frá því að starfs­maður fyr­ir­tæk­is­ins hefði verið hand­tek­inn og úrskurð­aður í gæslu­varð­hald. Hann hafði stungið undan rúm­lega einu og hálfu kílói af kóka­íni og komið fyrir í far­ang­urs­geymsl­unni í bíl sínum. „Með gróða­blik í auga“ sagði einn dönsku miðl­anna. Götuverð á einu grammi af kóka­íni í Danmörku er um þessar mundir 500 – 700 danskar krónur.

Ekki í fyrsta sinn

Sú aðferð að koma kóka­íni fyrir innan um ban­ana er ekki alveg ný af nál­inni. Í des­em­ber í fyrra (2024) lögðu yfir­völd í Dóminíska lýð­veld­inu hald á 9,5 tonn af kókíni í send­ingu sem ætl­unin var að færi til Belgíu. Um svipað leyti fund­ust 95 kíló af kóka­íni í ban­ana­kössum á lag­ernum í þýskri mat­vöru­verslun og skömmu fyrir jól árið 2023 fund­ust 134 kíló af kóka­íni í ban­ana­send­ingu til Noregs. Í nóv­em­ber 2024 lagði spænska toll­gæslan hald á 13 tonn af kóka­íni, það var í gámi sem var kyrfi­lega merktur sem ban­anaf­armur. Mörg fleiri til­vik mætti nefna sem öll eiga það sam­eig­in­legt að kóka­íni hafi verið komið fyrir í ban­ana­send­ingum. Eft­ir­spurn eftir kóka­íni hefur nær þre­fald­ast í Evrópu á síð­ustu 10 árum, að mati lög­reglu.

Dropoff aðferðin

Auk þess að senda kókaín með ban­ana­förmum hefur aðferð sem tolla­yf­ir­völd nefna „dropoff“ tals­vert verið notuð. Hún felst í því að kóka­íni er komið fyrir í ferða­töskum sem eru búnar eins konar flot­holtum þannig að þær sökkvi ekki. Síðan er tösk­unum, iðu­lega nokkrar bundnar saman og með stað­setn­ing­ar­búnað, varpað í sjó­inn á til­teknum stað og tíma, skammt undan landi. Svo þarf ein­hver sam­starfs­maður sem kemur á svæðið, til dæmis á trillu, að hirða tösk­urnar upp og koma þeim til lands, svo lítið beri á. Þarna þarf margs að gæta til að allt gangi upp, og það vil stundum bregð­ast. 840 kílóin sem nefnd voru framar í þessum pistli voru einmitt í ferða­töskum sem ráku á strendur við Sjá­landsodda árið 2024. Í ágúst sama ár hand­tók lög­reglan sex menn sem voru að koma til lands á Langa­landi með 700 kíló af kóka­íni í „flot­töskum“ eins og það var orðað í til­kynn­ingu frá lög­reglu. 

Af hverju kókaín með bananasendingum?

Ástæða þess að kóka­ínsmygl­arar hafa í síauknum mæli beint sjónum sínum að ban­ana­flutn­ingum til að kom­ast fram­hjá evr­ópskum toll­vörðum er, að mati tolla­varða ein­föld. Bananar eru við­kvæm vara (öðru­vísi en til dæmis gúmmí­skór eins og einn toll­vörður komst að orði) og þess vegna áríð­andi að toll­af­greiðsla þeirra gangi hratt fyrir sig. Kóka­ínsmygl­ar­arnir kunna öll trikkin í bók­inni, eins og sagt er, og reyna að koma því svo fyrir að send­ingar þeirra komi á anna­tímum hjá toll­gæsl­unni þegar eft­ir­litið er stundum minna. Komið hefur í ljós að þeir eiga sér sam­starfs­menn meðal hafn­ar­verka­manna og jafn­vel áhafna flutn­inga­skipa.

Frétta­maður danska útvarps­ins, DR, spurði Henrik Vigh pró­fessor við Hafn­ar­há­skóla og yfir­mann rann­sókn­ar­set­urs í afbrota­fræðum hvað væri til ráða í bar­átt­unni við kóka­ínsmyglar­ana. Hann svar­aði því til að eina leiðin til að ná árangri í þeirri bar­áttu væri stór­bættur tækja­kostur toll­gæsl­unnar, t.d gegn­um­lýs­ing­ar­bún­aður fyrir gáma ásamt auknum mann­skap og sam­vinnu við tolla­yf­ir­völd í öðrum löndum. „En kóka­ínsmygl­ar­arnir eru kunn­áttu­menn á sínu sviði og þeir hafa mikla pen­inga milli hand­anna þannig að ein­hver loka­sigur í bar­átt­unni við þá næst kannski aldrei“ sagði Henrik Vigh.

Bananalýðveldi

Flestir kann­ast við að hafa heyrt talað um ban­ana­lýð­veldi, oft­ast um lönd þar sem spill­ing er útbreidd. Orðið er oft rakið til áhrifa stór­fyr­ir­tækja í stjórn­málum í Hondúras og Gvatemala. Bananar hafa lengi verið ein helsta útflutn­ings­vara þess­ara landa og stór­fyr­ir­tæki hafa lengi haft mikil áhrif á stjórn land­anna, með mútum og glæpum.