„Við [borg­ar­stjórar í Evrópu] for­dæmum handa­hófs­kennda fang­elsun borg­ar­stjóra Istanbúl og lýsum yfir djúpum áhyggjum af stöð­unni, sem og end­ur­teknum árásum á grund­vall­ar­rétt­indi og sjálf­stæði sveit­ar­fé­laga í Tyrk­landi,“ segir í sam­eig­in­legri áskorun borg­ar­stjóra víða í Evrópu til tyrk­neskra yfir­valda vegna hand­töku borg­ar­stjóra Istanbúl, Ekrem Imamoglu, þann 19. mars. 

Það eru sam­tökin EuroCities sem halda utan um áskorun borg­ar­stjór­anna, en meðal borg­ar­stjóra sem hafa skrifað undir eru Anne Hidalgo, borg­ar­stjóri Parísar, Juhana Varti­ainen, borg­ar­stjóri Helsinki, og Erik Lae Solberg, borg­ar­stjóri Óslóar. 

Heiða Björg Hilm­is­dóttir, borg­ar­stjóri Reykja­víkur, tekur þátt í áskor­un­inni en í yfir­lýs­ingu frá Reykja­vík­ur­borg er haft eftir henni vegna máls­ins: „Það skiptir máli að Reykja­vík taki alltaf afstöðu með mann­rétt­indum og lýð­ræði. Hér er lýð­ræð­inu stór­lega ógnað, og því er þessi hand­taka óásætt­an­leg.“

Borg­ar­stjór­arnir skora á tyrk­nesk yfir­völd að leysa borg­ar­stjóra Istanbúl og stjórn­ar­and­stæð­inga úr haldi þegar í stað; hætta póli­tískum ákærum, þrýst­ingi og árásum á sjálf­stæði sveit­ar­fé­laga; og  tryggja virð­ingu fyrir lýð­ræð­is­legum ferlum og mann­rétt­indum í Tyrk­landi.

Borgarstjóri Istanbúl í haldi

Á sunnu­dag fyr­ir­skip­aði dóm­stóll í Tyrk­landi að Imamoglu, borg­ar­stjóri Istanbúl og stjórn­ar­and­stæð­ingur, skyldi sæta gæslu­varð­haldi ásamt tugum sam­verka­manna vegna ákæru um „spill­ingu“. Lýð­ræð­is­flokkur fólks­ins (CHP), flokkur borg­ar­stjór­ans, hefur lýst aðgerð­unum sem „póli­tískri valda­ránstil­raun“ undir for­ystu Erdogans, for­seta Tyrk­lands.

Hver er Ekrem Imamoglu?

Imamoglu var kjör­inn borg­ar­stjóri Istanbúl árið 2019 og end­ur­kjör­inn með yfir­burðum árið 2023. Með sigri í stærstu borg Tyrk­lands, þar sem nærri 16 millj­ónir manns búa, varð borg­ar­stjór­inn helsti póli­tíski and­stæð­ingur Erdogans.

Hvað er hann sakaður um?

Borg­ar­stjór­inn var hand­tek­inn að morgni mið­viku­dags, meðal ann­ars fyrir „spill­ingu“ og „stuðn­ing við hryðju­verka­sam­tök“, vegna sam­komu­lags í kosn­ingum milli CHP og Kúrda­flokks sem yfir­völd telja tengdan Verka­manna­flokki Kúr­dist­ans (PKK), sem er á hryðju­verka­lista tyrk­neskra stjórn­valda.

Samkvæmt gæslu­varð­halds­úr­skurði sem AFP fékk í hendur á sunnu­dag, er Imamoglu „í haldi fyrir að stofna og stýra glæpa­sam­tökum, þiggja mútur, spill­ingu, ólög­lega skrán­ingu per­sónu­upp­lýs­inga og fölsun í útboðum“.

Í úrskurð­inum segir einnig að „þó grunur sé sterkur um stuðn­ing við vopnuð hryðju­verka­sam­tök, sé ekki nauð­syn­legt á þessu stigi að ákæra fyrir þau brot þar sem hann hefur nú þegar verið úrskurð­aður í hald vegna fjár­mála­glæpa“.

Imamoglu hefur verið vikið úr emb­ætti og er í varð­haldi.

CHP í skotlínunni

Um 90 manns voru hand­teknir á mið­viku­dag, þar á meðal tveir hverf­is­stjórar í Istanbúl – annar vegna „spill­ingar“, hinn vegna „hryðju­verka“.

Báðir eru kjörnir full­trúar fyrir CHP, ver­ald­legan sós­í­alde­mókrat­ískan flokk sem stofn­aður var af Mustafa Kemal Atatürk, föður tyrk­neska lýð­veld­is­ins.

CHP á 134 þing­sæti í tyrk­neska þing­inu, á móti 272 hjá AKP-flokki Erdogans. Í sveit­ar­stjórn­ar­kosn­ing­unum í mars 2024 vann CHP í 35 höf­uð­borgum fylkja af 81, ell­efu fleiri en AKP. Flokk­ur­inn vann í öllum helstu borgum lands­ins, þar á meðal höf­uð­borg­inni Ankara, Izmir, Antalya og iðn­að­ar­borg­inni Bursa.

Umdeild tímasetning

Á sunnu­dag átti að til­kynna Imamoglu sem for­seta­fram­bjóð­anda CHP fyrir næstu for­seta­kosn­ingar árið 2028, í for­kosn­ingu þar sem hann var eini fram­bjóð­and­inn.

Á þriðju­dag, örfáum klukku­stundum fyrir hand­tök­una, hafði háskóla­próf hans þegar verið ógilt – sem setti hindrun í veg­inn, þar sem tyrk­neska stjórn­ar­skráin krefst háskóla­mennt­unar til for­seta­fram­boðs.

Árið 2023 var Imamoglu ekki í fram­boði vegna tveggja og hálfs árs fang­els­is­dóms fyrir að „móðga“ með­limi tyrk­nesku kjör­nefnd­ar­innar. Áfrýjun stendur enn yfir.

CHP ákvað engu að síður að halda for­kosn­ing­una og hvatti alla Tyrki, líka þá sem ekki eru skráðir flokks­menn, til að taka þátt, með það að mark­miði að breyta kosn­ing­unni í eins konar þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu.

Samkvæmt borg­ar­yf­ir­völdum í Istanbúl greiddu 15 millj­ónir atkvæði í for­kosn­ing­unni – þar af voru 13 millj­ónir ekki skráðir flokks­menn CHP.

Mestu mótmæli síðan 2013

Handtaka Imamoglu hefur orðið til þess að fjöl­menn­ustu mót­mæli í Tyrk­landi síðan Gezi-mót­mælin 2013 eiga sér stað, en mót­mælin 2013 hófust í Istanbúl vegna fyr­ir­hug­aðs nið­ur­rifs almenn­ings­garðs.

Hundruð þús­unda tóku þátt í mót­mælum í Istanbúl á föstu­dags- og laug­ar­dags­kvöld, sem og í öðrum borgum, meðal ann­ars í Ankara og Izmir.

Samkvæmt taln­ingu AFP fóru mót­mæli fram í að minnsta kosti 55 af 81 fylki Tyrk­lands – eða í yfir tveimur þriðju hluta lands­ins.

Sér­fræð­ingar segja að mót­mælin, sem mest eru leidd af ungu fólki, end­ur­spegli gremju sem nær langt út fyrir hand­tök­una sjálfa.

Í kjöl­far mót­mæl­anna hefur tyrk­neska ríkið óskað eftir því að sam­fé­lags­mið­ill­inn X loki yfir 700 reikn­ingum, sam­kvæmt upp­lýs­ingum frá fyr­ir­tæk­inu.