Mörgum er líklega í fersku minni þau ummæli Donalds Trump, þáverandi forseta Bandaríkjanna, að Bandaríkin hefðu áhuga á að kaupa Grænland, rétt eins og um væri að ræða venjuleg fasteignaviðskipti. Hugmyndir forsetans vöktu athygli og umtal en þrátt fyrir að landakaup þessi hafi aldrei komið til álita voru þau þó að ýmsu leyti lýsandi, og það eru fleiri en Bandaríkjamenn sem hafa augastað á Grænlandi. Landið er ríkt af náttúruauðlindum og lega landsins og hafsvæðisins þar fyrir norðan er talin mikilvæg í mörgu tilliti. Vitað er að auk Bandaríkjanna hafa bæði Kínverjar og Rússar mikinn áhuga á Grænlandi og norðurslóðum.
Stóra Norðurslóðaverkefnið
Í desember árið 2019 greindi Mette Frederiksen, forsætisráðherra Danmerkur, frá því að fyrir dyrum stæði stórátak í því sem hún kallaði „Öryggismál á norðurslóðum“ og nefndi í því samhengi 1500 milljónir danskra króna, 30 milljarða íslenska, þegar spurt var um peninga. Bandarísk stjórnvöld lýstu mikilli ánægju með „stórátakið“.
Tveimur árum síðar, í febrúar 2021, greindi Trine Bramsen, þáverandi varnarmálaráðherra, frá samkomulagi sem náðst hefði í þinginu um það sem ráðherrann nefndi Arktisk Kapacitetspakke, Norðurslóðaverkefnið.
Stórir og öflugir drónar, gervihnattaeftirlit og radarstöðvar á jörðu niðri var meðal þess sem ráðherrann tiltók á fundi með fréttamönnum. Á fundinum kom fram að þetta stóraukna eftirlit næði líka til Færeyja. Enn fremur kom fram að heimamenn, einkum á Grænlandi, fengju menntun til að sinna störfum sem tengdust Norðurslóðaverkefninu.
Í maí síðastliðnum byrjuðu 22 grænlensk ungmenni, á aldrinum 18 til 25 ára, í sex mánaða námi sem ber heitið Arktisk Basisuddannelse. Náminu, sem fór fram í bænum Kangerlussuaq á Vestur-Grænlandi, svipar til byrjunarnáms og þjálfunar hermanna en með sérstakri áherslu á grænlenskar aðstæður. Meðal grænlenskra ungmenna var mikill áhugi fyrir náminu og samtals sóttu 236 um að komast að, 82 uppfylltu skilyrðin en einungis 22 komust að, eins og áður var getið. Á næsta ári er ætlunin að taka inn álíka stóran hóp, umsóknarfrestur er til 1. desember og er sem sé að renna út.
Ekki hægt að hlaupa út í búð til að kaupa tækin
Nokkurrar gagnrýni hefur orðið vart vegna meints seinagangs við að koma Norðurslóðaverkefninu í gang. Varnarmálaráðuneytið og herinn hafa bent á að það sé meira en að segja það að hrinda þessu stóra verkefni í framkvæmd og í mörg horn að líta. Um sé að ræða flókinn tæknilegan búnað sem ekki verði keyptur í næstu raftækjaverslun, eins og talsmaður hersins komst að orði í viðtali. Enn fremur er löngu ljóst að milljónirnar 1.500 sem Mette Frederiksen nefndi skömmu fyrir jól árið 2019 hrökkva skammt. Í janúar á þessu ári náðist samkomulag í þinginu um stóraukna fjárveitingu til Norðurslóðaverkefnisins og fjárhagslegri hindrun þar með rutt úr vegi, um sinn að minnsta kosti.
Stóru drónarnir verða með bækistöð í Álaborg
Fyrir þrem vikum var greint frá því að líklega yrði samið við bandaríska fyrirtækið General Atomics um kaup á tveimur stórum eftirlitsdrónum. Þessir drónar sem nefnast MQ-9B SeaGuardian eru engin smáflikki, þeir eru 11 metra langir og vænghafið er 24 metrar. Þeir geta verið á lofti samfleytt í 30 klukkustundir og borið margs konar búnað. Í tilkynningu frá varnarmálaráðuneytinu var enn fremur greint frá því að bækistöð drónanna verði í Álaborg á Jótlandi, Flyvestation Aaalborg. Þar verði um það bil 70 manna starfslið sem annist umsjón og rekstur drónanna og auk þess sex sérfræðingar í Karup á Mið-Jótlandi þar sem herinn er með bækistöð. Heimahöfn drónanna, eins og það var orðað í tilkynningunni, á Grænlandi yrði í Kanglussuaq (Syðri -Straumfirði) en ekki nánar útskýrt hvað í því fælist.
Grænlenskir þingmenn foxillir
Aaja Chemnitz og Aki-Matilda Høeg Dam, sem eru fulltrúar Grænlands á danska þinginu (Grænlendingar eiga þar tvo þingmenn) eru vægast sagt ósáttar við þá ákvörðun að höfuðstöðvar stóru drónanna skuli verða í Álaborg. Í viðtali við danska útvarpið, DR, sagði Aki-Matilda Høeg Dam það óskiljanlega ákvörðun að hafa höfuðstöðvar drónanna í þrjú þúsund kílómetra fjarlægð frá því svæði sem ætlunin væri að nota þá til eftirlits. Drónarnir geta mest náð 482 kílómetra hraða á klukkustund, það er við bestu aðstæður. „Ef grunur vaknar t.d. um kafbát í námunda við Grænland og dróninn sendur í loftið, frá Álaborg, verður kafbáturinn kominn veg allrar veraldar loksins þegar dróninn kemur,“ sagði þingmaðurinn. Aaja Chemnitz tók undir þetta og sagði að þessi ákvörðun færi algjörlega í bága við það sem um hefði verið rætt þegar samkomulag náðist um Norðurslóðaverkefnið, en báðar styðja þær Aaja Chemnitz og Aki-Matilda Høeg Dam núverandi ríkisstjórn Danmerkur. Í tilkynningu varnarmálaráðuneytisins segir að ákvörðunin um staðsetningu drónanna í Álaborg hafi verið tekin í fullu samráði við þingmenn Grænlendinga og Færeyinga. Þetta segja þær Aaja Chemnitz og Aki-Matilda Høeg Dam fjarri sanni, við þær hafi ekkert verið rætt og þeim ekki verið boðið sæti í þingnefndinni sem mælti með Álaborg sem heimahöfn drónanna.
Vivian Motzfeldt, utanríkisráðherra Grænlands, var í Kaupmannahöfn fyrir skömmu til að ræða varnar- og öryggismál Grænlands og norðurslóða. Hún sagði í viðtali við danska útvarpið að Grænlendingar réðu ekki, enn sem komið er, yfir þeirri þekkingu og tæknibúnaði sem til þyrfti varðandi rekstur drónanna „en það mun breytast á næstu árum“.
Troels Lund Poulsen, varnarmálaráðherra Danmerkur, fer til Grænlands fyrir árslok til að ræða þessi mál við grænlenska þingmenn og ráðherra.
Athugasemdir