Fyrstu forsetakosningar á Íslandi: Hver verður „hótelstjóri á Bessastöðum“?

Það fór kliður um mann­fjöld­ann á Þing­völlum þegar úrslit í fyrstu for­seta­kosn­ingum á Íslandi voru kynnt í heyranda hljóði þann 17. júní 1944.

Undrunar- og óánægjukliður.

Úrslitin komu reyndar ekk­ert á óvart.

Ákveðið hafði verið að Alþingi kysi fyrsta for­seta Íslands á þing­fundi á þessum degi og þar með yrði Ísland lýð­veldi og kóng­ur­inn í Danmörku end­an­lega afskaff­aður.

Þessi fyrsti þing­kosni for­seti átti þó aðeins að sitja í eitt ár en sum­arið 1945 færi svo fram þjóð­ar­at­kvæða­greiðsla um hver tæki þá við og sæti í heilt fjög­urra ára kjör­tíma­bil.

Og allir á Íslandi töldu sig vita að frá því hefði þegar verið gengið að Sveinn Björns­son hlyti kosn­ingu sem fyrsti for­set­inn.

Enda fór svo. Sveinn Björns­son var rétt­kjör­inn fyrsti for­seti lýð­veld­is­ins Íslands.

Það var ekk­ert óeðli­legt; hann hafði jú gegnt emb­ætti svo­kall­aðs rík­is­stjóra frá því að sam­band Íslands og Dan­merkur rofn­aði vegna yfir­stand­andi heims­styrj­aldar.

Það sem hins vegar kom mann­fjöld­anum á Þing­völlum, sem var kom­inn þangað í ausandi rign­ingu til að fagna stofnun lýð­veldis, það sem kom honum á óvart var að Sveinn skyldi ekki hafa verið kjör­inn með öllum greiddum atkvæðum.

Því höfðu allir — eða flestallir — búist við.

Því lýð­veld­is­stofn­unin átti að vera sann­kölluð ein­ing­ar­há­tíð íslensku þjóð­ar­innar og sýna og sanna að þjóðin stæði saman sem einn maður um land sitt, lýð­veldi — og þar af leið­andi for­seta.

Þegar Ísland varð full­valda 1918 var eig­in­legt sjálf­stæði í raun að lang­mestu leyti í höfn. Ísland var þó enn í kon­ungs­sam­bandi við Danmörku og Danir fóru að mestu með utan­rík­is­mál Íslend­inga, þótt Íslend­ingar hefðu vissu­lega margt um þau að segja líka.

Í samn­ingnum 1918 var ákvæði um að end­ur­skoða mætti hann eftir 25 ár eða 1943. Ljóst var að flestir Íslend­ingar vildu að þá yrði samn­ing­ur­inn ein­fald­lega felldur úr gildi og Ísland yrði raun­veru­lega sjálf­stætt lýð­veldi. Þau voru til sem hefðu ekki haft neitt á móti því að vera áfram í kon­ungs­sam­bandi við Dani en ljóst að þau voru í miklum minni­hluta.

Eftir að sam­bandið við Dani rofn­aði 1940 vegna heims­styrj­ald­ar­innar lentu Íslend­ingar í nokkrum bobba. Þjóð­verjar höfðu lagt undir sig Danmörku en Bretar Ísland. Hvað átti að gera 1943? Slíta sam­band­inu við Dani eins og flest vildu, jafn­vel þótt Danir væru þá þjak­aðir af Þjóð­verjum, og gátu litla rönd við reist, eða bíða þar til styrj­öld­inni lyki og semja þá um hin end­an­legu sam­bands­slit, vænt­an­lega í mesta bróð­erni?

Hrað­skiln­að­ar­menn voru þau kölluð sem vildu slíta sam­band­inu strax og ein­hliða, en lög­skiln­að­ar­menn þau sem vildu bíða.

Skemmst er frá því að segja að hrað­skiln­að­ar­menn urðu ofan á í bak­tjalda­makki stjórn­mála­manna og lög­skiln­að­ar­menn ákváðu — sumir með óbragð í munni — að fall­ast á nið­ur­stöð­una og taka af fullum krafti þátt í lýð­veld­is­stofn­un­inni sem á end­anum var sett á 17. júní 1944.

Í maí hafði verið haldin þjóð­ar­at­kvæða­greiðsla um stofnun lýð­veldis og nýja stjórn­ar­skrá þess. Úrslitin voru væg­ast sagt afger­andi.

98,6 pró­sent studdu stjórn­ar­skrána og 99,5 pró­sent studdu nið­ur­fell­ingu sam­bands­lag­anna frá 1918 og stofnun lýð­veldis.

Í raun var stuðn­ing­ur­inn við hvorttveggja þó eflaust alls ekki svo afger­andi, sér­stak­lega ekki við stjórn­ar­skrána. Hún hafði verið samin í flýti, nán­ast þýdd beint upp úr hinni dönsku og  bæði stjórn­mála­mönnum og upp­lýstum almenn­ingi var ljóst að fyrr en síðar þyrftu Íslend­ingar að semja sína eigin stjórn­ar­skrá frá grunni.

Sömu­leiðis hefðu mörg viljað bíða með lýð­veld­is­stofn­un­ina þangað til oki Þjóð­verja væri létt af Dönum.

En í nafni þjóð­ar­sam­stöðu var rek­inn skefja­laus áróður fyrir því að allir sem vett­lingi gætu valdið mættu á kjör­stað og segðu „já“ við hvoru­tveggja, stjórn­ar­skránni og lýð­veld­is­stofn­un­inni, og þjóðin féllst á mik­il­vægi sam­stöð­unnar og lét glað­beitt smala sér í hús.

Töluverð óvissa hafði framan af ríkt um hver skyldi verða for­seti. Sveinn Björns­son rík­is­stjóri virt­ist aug­ljós kostur en hann hafði árið 1942 drýgt þá höf­uð­synd í augum Sjálf­stæð­is­manna (og í minna mæli Fram­sókn­ar­manna) að skipa utan­þings­stjórn, eins og honum var full­kom­lega heim­ilt þegar stjórn­mála­leið­togar á þingi gátu ekki komið sér saman um rík­is­stjórn.

Sveinn Björns­son (1881-1952).Sveinn var sjálf­kjör­inn 1945 og 1949 en lést áður en hann lyki síð­ara kjör­tíma­bili.

Björn Þórð­ar­son kaup­sýslu­maður var þá dubb­aður upp til for­sæt­is­ráð­herra og þetta átti Ólafur Thors for­maður Sjálf­stæð­is­flokks­ins mjög erfitt með að fyr­ir­gefa Sveini.

Þó hafði rík­is­stjóri ekki gripið til þessa ráðs nema eftir langa stjórn­ar­kreppu.

Burtséð frá því að hafa móðg­ast per­sónu­lega við ákvörðun Sveins fannst Ólafi og raunar fleiri stjórn­mála­leið­togum ótækt að val­inn yrði til for­seta maður sem hefði póli­tískt bein í nef­inu og treysti sér til að standa í móti vilja þeirra.

Þeir vildu — eins og það var orðað nokkrum árum síðar — að for­set­inn yrði ein­göngu „hót­el­stjóri á Bessa­stöðum“.

En í opin­berri umræðu var sama hugsun jafnan orðuð svo að for­set­inn ætti að vera „sam­ein­ing­ar­tákn þjóð­ar­innar“.

Ólafur Thors reyndi að beita sér fyrir því að Sigurður Eggerz fyrrum ráð­herra yrði kos­inn. Hann var að verða sjö­tugur og hafði síð­ast setið á Alþingi 1931. Ekki fékk Ólafur því ráðið og því vissu flestir Íslend­ingar ekki annað en það væri klappað og klárt að Sveinn Björns­son yrði mót­at­kvæða­laust for­seti þegar haldið var í vatns­veðrið á Þing­völlum á afmæl­is­degi Jóns Sig­urðs­sonar sjálf­stæð­is­hetju.

En það fór sem sé á annan veg.

Í prýð­is­bók Guðna Th. Jóhann­es­sonar sagn­fræð­ings (og for­seta!) um fyrstu for­seta Íslands kemur fram að Sveinn Björns­son sjálfur hafi alls ekki verið viss um úrslitin þegar hann fór til Þing­valla að morgni.

Hann vissi að hinn öfl­ugi þing­flokkur Sós­í­alista­flokks­ins mundi ekki greiða sér atkvæði af því Sós­í­alistum fannst hann alltof mik­ill tákn­gerv­ingur íslenskrar yfir­stéttar til að geta talist verð­ugur for­seti íslenskrar alþýðu.

Myndun utan­þings­stjórn­ar­innar undir for­ystu kaup­sýslu- og yfir­stétt­ar­manna væri til dæmis til marks um það.

Því mátti Sveinn vita að Sós­í­alistar myndu sitja hjá við for­seta­kosn­ing­una á Þing­völlum. 

Hann vissi hins vegar minna um hvað óánægðir þing­menn Sjálf­stæð­is­flokks­ins og jafn­vel Fram­sókn­ar­flokks­ins myndu gera.

Sögur hermdu að þeir væru að reyna að koma sér saman um stuðn­ing við annan fram­bjóð­anda en Svein þótt Sigurður Eggerz kæmi ekki lengur til greina.

Sveinn mun hafa verið búinn að ákveða að yrði hann kos­inn en fengi þó ekki stuðn­ing meiri­hluta þing­manna, þá mundi hann ekki þiggja for­seta­emb­ættið.

Þingmenn voru þá 52 og voru Sjálf­stæð­is­menn flestir eða 20, Fram­sókn­ar­menn 15, Sós­í­alistar 10 og Alþýðu­flokks­menn 7. 

Þegar þing­fundur hófst var fljót­lega komið að því að kjósa fyrsta for­seta hins nýja lýð­veldis. Atkvæðin voru greidd skrif­lega en leyni­lega. Gísli Sveins­son for­seti sam­ein­aðs Alþingis (sem starf­aði þá í tveim mál­stofum) las upp atkvæðin.

Og það var þá sem kliður fór um mann­fjöld­ann.

Sveinn Björns­son hlaut vissu­lega kosn­ingu en hún var hvorki örugg né glæsi­leg. Hann fékk 30 atkvæði af 50, en tveir þing­menn voru af ein­hverjum ástæðum fjar­ver­andi.

60 pró­sent, það var nú allt og sumt, en dugði þó til að Sveinn þáði kosn­ingu.

Þessi óvenju slaki árangur rík­is­stjóra vakti sem sagt furðu á þingi.

Ekki í fyrsta sinn, og ekki í það síð­asta heldur, sem stjórn­mála­leið­togar kröfð­ust sam­stöðu af þjóð­inni en töldu sig ekki þurfa að sýna hana sjálfir.

Þeir gerðu bara eins og sér hent­aði.

Og þá vakti ekki síður undrun hvert hin atkvæðin fóru, þau sem Sveinn fékk ekki.

15 sátu hjá. Það voru þing­menn Sós­í­alista og fimm til við­bótar.

Og Jón Sig­urðs­son fékk 5 atkvæði.

Jón Sig­urðs­son (1886-1957).Jón var ævin­lega kenndur við bæinn Kald­að­ar­nes í Árnes­sýslu. Auk þess að vera einkar vel lát­inn sem emb­ætt­is­maður og lengst af skrif­stofu­stjóri Alþingis var hann róm­aður þýð­andi á íslensku og kunn­astur fyrir þýð­ingar á verkum norska skál­djöf­urs­ins Knut Hamsun.

Þegar Gísli Sveins­son las upp atkvæði hans, þá fór mestur kliður um mann­skap­inn.

Voru þing­menn í ein­hverjum dára­skap að kjósa hina dáðu 19. aldar sjálf­stæð­is­hetju til for­seta? Var þetta nú rétti vett­vang­ur­inn til að vera með slíkt skens?

En í raun­inni voru þetta Ólafur Thors og dygg­ustu fylg­is­menn hans að kjósa Jón Sig­urðs­son skrif­stofu­stjóra Alþingis til for­seta.

Alveg í óþökk Jóns sem var val­in­kunnur sóma­maður og mátti ekki vamm sitt vita.

Hann hefur áreið­an­lega ekki haft hug­mynd um það fyr­ir­fram að hann myndi fá atkvæði í þessum fyrstu for­seta­kosn­ingum á Íslandi.

En þannig fóru sem sagt þessar fyrstu for­seta­kosn­ingar á Íslandi.

Með orðum Guðna Th. í fyrr­nefndri bók:

„Sós­í­alistar og all­margir þing­menn Sjálf­stæð­is­flokks færa emb­ætti for­seta í vöggu­gjöf þá við­vörun að hann geti vart verið hvort tveggja í senn, sam­ein­ing­ar­tákn og stjórn­mála­afl.“

Orð sem nú hljóta að end­ur­óma þegar enn á að kjósa til for­seta sam­kvæmt gam­alli stjórn­ar­skrá.

Sveinn Björns­son lét þetta duga, þetta var þrátt fyrir allt sá meiri­hluti sem hann hafði talið nauð­syn­legan til að hann gæti þegið emb­ættið.

Hann und­ir­rit­aði því eið­staf sem fyrsti for­seti Íslands eftir þetta fyrsta, og blautasta, for­seta­kjör á land­inu bláa.