Árið 2015 var lengd fram­halds­skóla­náms á Íslandi stytt um eitt ár með þjöppun á námskrá. Í rann­sókn hag­fræði­deildar Háskóla Íslands kom fram að nem­endur sem fóru í gegnum þriggja ára fram­halds­skóla­nám gekk verr í háskóla en þeir sem komu úr fjög­urra ára fram­halds­skóla­námi. Í rann­sókn­inni voru meðal ann­ars bornar saman ein­kunnir nem­enda sem útskrif­uð­ust úr þriggja og fjög­urra ára fram­halds­skóla­nám­inu skóla­árið 2018/2019 og haustið eftir. Rann­sóknin var gerð til að reyna að mæla áhrif fjölda ára í fram­halds­skóla á árangur nem­enda á fyrsta ári í háskóla.

„Við komumst að þeirri nið­ur­stöðu að stytt­ing fram­halds­skóla, úr fjórum árum í þrjú, leiddi til þess að háskóla­nemar á fyrsta ári ljúka færri ein­ingum, fá lægri með­al­ein­kunn í loknum áföngum og er hætt­ara við brott­falli. Nið­ur­stöður benda til þess að áhrifin skýrist að hluta til af aldri við inn­ritun í háskóla. Þetta á sér­stak­lega við um konur á meðan karlar verða fyrir skað­legum áhrifum, jafn­vel þó aldur sé tek­inn með í reikn­ing­inn,“ sagði Gylfi Zoega, pró­fessor í hag­fræði við Háskóla Íslands í mynd­bandi um rann­sókn­ina. 

Heim­ildin ræddi við sex mennta­skóla­nema, þau Magnús Birni Þórisson, Ísold Sturlu­dóttur Hamar og Gunnar Bjart Hug­ins­son nem­endur við Mennta­skól­ann í Reykja­vík (MR), Bjargeyju Axels­dóttur, Svan­björn Orra Thorodd­sen og Valgerði Birnu Magn­ús­dóttur, nem­endur við Mennta­skól­ann í Hamra­hlíð (MH). Eru þau öll á þriðja ári í mennta­skóla nema Val­gerður, hún er á öðru ári og hyggst ljúka nám­inu á fjórum árum.

Nem­end­urnir voru sam­mála um að vilja lengja mennta­skól­ann aftur í fjögur ár. Þau telja að það muni um þetta auka ár fyrir þeirra félags­lega þroska. Þau vilja fá að vera börn og nem­endur í vernd­uðu umhverfi lengur. Með sam­þjöppun náms­ins telja þau að það sé búið að skera mikið af kjarna­nám­inu niður. 

„Maður er að drífa sig svo mikið að ná að gera allt sem manni langar að gera. Síðan er maður að drukkna í námi við hliðin á því líka. Mér finnst við bara nýbyrjuð og við erum bara að fara eftir nokkrar vikur,“ sagði Ísold.

Upplifa að námið sé samanþjappað

„Mín til­finn­ing er að námið sé svo­lítið sam­an­þjappað,“ sagði Gunnar, nem­andi í MR. Sagði hann að flestir sem hann þekkir myndu vilja vera auka ár í mennta­skóla.

Bjargey, nem­andi í MH, sagði að þrátt fyrir að hafa aldrei fallið í áfanga og að hún sé búin að taka auka ein­ingar, væri hún þrátt fyrir það tæp á að ná áfanga­fjöld­anum sem þarf ljúka fyrir útskrift. Svan­björn tók hrað­ferð í nokkrum áföngum og komst þannig hraðar í gegnum námið. „Ef ég væri ekki búinn með þessar ein­ingar á fyrst ári, að þá væri þetta alveg stress.“ Val­gerður ætlar að ljúka nám­inu á fjórum árum. „Það er svo gott að hafa þetta auka ár í mennta­skóla til að finna hvað mann langar til að gera.“

Vilja vera lengur í vernduðu umhverfi

Samrómur var á milli nem­end­anna að lítið sé um að nem­endur ætli beint í háskóla­nám að stúd­ents­prófi loknu. Þau upp­lifa að fáir séu komnir á það stig að vita hvað þau vilja gera eða læra.

„Mér finnst ég engan vegin nógu stór til að vera að ákveða hvað ég vil mennta mig í. Að fá að vera í vernd­uðu umhverfi eitt ár í við­bót væri geggjað, en það er ekki staðan,“ sagði Ísold, nem­andi í MR. Hún ætlar að taka sér árs pásu áður en hún fer í háskóla. 

Nem­end­urnir í MR töldu sig öll vel und­ir­búin fyrir háskól­anum þegar að því kemur. Ísold sagði námið í MR hafa orðið við­ráð­an­legra með árunum „Fyrsta árið var mjög mikil brekka og það verður það örugg­lega líka í háskóla. En þá veit maður bara að maður getur kom­ist yfir þá brekku og gengið vel.“ 

Bjargey, nem­andi í MH, upp­lifði pressu um að hún þyrfti að ljúka fram­halds­skóla­nám­inu á þremur árum. Val­gerður sagði að hún viti ekki hvað hún vilji gera eftir stúd­ent­inn. „Þá er svo gott að hafa þessi fjögur ár til að ákveða og prófa alls­konar. Í stað­inn fyrir að fara í eitt­hvað í háskól­anum, hætta og fara að vinna þegar ég gæti verið að læra og þroskast. Auðvitað er mik­ill þroski sem hægt er að ná utan mennta­skóla en svo er það líka félags­þrosk­inn þegar þú tekur þátt í nem­enda­fé­lag­inu.“

Lífið utan skólans

Samkvæmt nem­end­unum er lyk­ill­inn að vel­gengni í mennta­skóla gott skipu­lag. Þannig hafa þau tíma til að gera aðra hluti en bara læra. 

Nem­end­urnir við MH svör­uðu öll ját­andi þegar þau voru spurð hvort að námið hefði áhrif á hvað þau geti leyft sér að gera í frí­tíma sínum. „Ég veit um marga sem að eru í basli með að ná ein­inga­fjölda og eru í mjög mörgum áföngum og hafa ekki tíma til að taka þátt í hlutum fyrir utan skól­ann,“ sagði Svan­björn. „Það koma tíma­bil þar sem hefur verið mjög mikið að gera, þannig maður nær ekki að hugsa um neitt mikið annað en skól­ann.“

Sögðu þau að nem­endur geta lent í basli ef þau taka þátt í félags­líf­inu eina önn­ina. Þurfa nem­end­urnir að bæta upp fyrir það seinna í nám­inu með því að fylla upp í meira en heila stunda­töflu. 

Ísold, nem­andi í MR, sagði að „maður verður bara að for­gangs­raða því hvort maður vilji vera „all in“ í nám­inu alltaf eða gefa sér smá breik stundum.“

Nem­end­urnir í MR sögðu að það sé erfitt að vera afburða­nem­andi og taka þátt í félags­líf­inu þar sem álagið er tölu­vert. „Maður verður bara að fórna. Verður bara að ákveða hvort þú viljir vera afbragðs nem­andi eða aðeins slak­ari og fyrir vikið ná að sinna félags­lífi og lífi utan skól­ans,“ sagði Magnús.

Þykir þeim það mik­ill kostur í bekkja­kerf­inu að upp­lifa sig ekki vera að missa af ein­hverju. Sé það vegna þess að þegar þau sjálf þurfa að læra fyrir próf, séu vinir þeirra í bekknum að gera slíkt hið sama. 

Þykir stytting námsins vera vanhugsuð ákvörðun

Gunnari þykir „þessi ákvörðun sem stjórn­völd tóku á sínum tíma vera van­hugsuð og ekki tekin með heild­ar­sýn.“ Ísold tók undir það og sagði þetta vera ákvörðun sem var ekki tekin með hags­munum nem­end­anna í fyr­ir­rúmi. „Það hefur líka verið lítil eft­ir­fylgni eftir þessu. Þeir taka þessa ákvörðun, sem ég tel hafa verið röng ákvörðun og svo hefur þessu ekk­ert verið fylgt eftir,“ segir Magnús.

Nem­end­urnir í Mennta­skól­anum við Hamra­hlíð sögðu að að fram­boð til nem­enda­fé­lags­ins í MH hafi minnkað til muna. Telja þau að það eigi ekki að vera svona erfitt fyrir nem­endur að taka þátt í félags­líf­inu í skól­anum. Þau sögðu að í skól­anum sé stór hópur nem­enda sem hugsi bara um námið og skilji félags­lífið alveg eftir. 

Komu þau með dæmi um nem­endur sem tóku auka ein­ingar í öðrum mennta­skólum til að útskrif­ast á þremur árum. „Þetta er eig­in­lega ómögu­legt ef fólk hefur ekki tekið auka áfanga í grunn­skóla eða tekur ein­hvers konar hrað­ferð,“ sagði Svan­björn.

Mögulegar lausnir

Spurð hvort þau séu með til­lögu að lausn sagði Val­gerður „stytta grunn­skól­ann frekar. Ef það er svona mikið vesen að finna leik­skóla­starfs­fólk væri hægt að færa grunn­skól­ann einu ári fyrr ef hann virki­lega verður að vera tíu ár. Þá byrjar þú í mennta­skóla einu ári fyrr líka en hefur þessi fjögur mót­unar ár.“

Svan­björn lagði til að hafa mennta­skól­ann fjögur ár en leyfa fólki að velja hvort það útskrif­ist fyrr, líka í bekkja­kerfi.

Gunnar, nem­andi í MR, sagði að „auð­vitað væri hægt að prófa að stytta grunn­skóla um eitt ár og hafa fram­halds­skól­ann fjögur ár. Hvort að það myndi virka veit ég ekk­ert um.“

„Málið er að stór minni hluti nem­enda er með kosn­inga­rétt. Þá er ekki hægt að kjósa fólkið sem tekur ákvarð­an­irnar varð­andi þeirra nám,“ sagði Ísold. 

„Ég myndi skilja ef þessi ákvörðun hefði verið tekin ef að mennta­skóli gengi bara út á námið. En hann gerir það ekki. Fyrir mig er stór hluti af þessu félags­legi þátt­ur­inn líka. Mér finnst ég nýbyrjuð núna, á sein­ustu önn­inni minni, að eign­ast góða vini og þá eru þetta ekki bara mennta­skóla vinir mínir. Þetta eru bara vinir mínir. Síðan er maður bara að fara eftir smá,“ segir Ísold.