Segja sex blóðmerar hafa dáið

Tvær blóð­merar slös­uð­ust við blóð­töku á vegum fyr­ir­tæk­is­ins Ísteka síð­asta sumar. Níu hryssur veikt­ust í tengslum við blóð­tök­una. Tilkynnt var um dauðs­föll sex mera og heldur Ísteka því fram í sam­an­tekt um blóð­töku­tíma­bil árs­ins að ekki sé hægt að tengja þau með „beinum hætti“ til blóð­töku. Hins vegar segir jafn­framt í sam­an­tekt­inni að þrjár mer­anna hafi verið krufnar. Nið­ur­staða einnar þeirra hafi verið að hryssan hefði drep­ist úr hrossa­sótt og blóð­takan því ekki dauða­sök. Í hinum tveimur til­vik­unum hafi ekki feng­ist skýr­ing á dán­ar­or­sök. Ekki er því hægt að full­yrða að dauða þeirra megi ekki rekja til blóð­tök­unnar.

Í ár bár­ust Ísteka til­kynn­ingar um 144 frá­vik, líkt og atburðir og aðstæður sem upp koma og geta haft áhrif á líðan hryssa eru kölluð. Lang­flest til­vikin lutu að hryssum sem sýndu streitu­ein­kenni við blóð­töku. Fyr­ir­tækið segir að meiri­hluti mer­anna hafi róast strax eða á meðan dvöl í blóð­töku­bás stóð. Átján hryssur sýndu end­ur­tekið streitu­ein­kenni við blóð­töku.

Mikilvægur valkostur eða hormón eymdar?

Ísteka safn­aði blóði úr 4.088 hryssum í sumar. Um 6 pró­sent þeirra eru í eigu fyr­ir­tæk­is­ins sjálfs. Hryss­urnar eru fyl­fullar er blóðið er tekið enda til­gang­ur­inn að vinna úr því með­göngu­hormón (eCG/PMSG). Þetta hormón er notað í frjó­sem­is­lyf sem aftur eru gefið öðrum búfén­aði. Hormónið er að sögn Ísteka „mik­il­vægur val­kostur fyrir bændur um allan heim sem vilja nýta nátt­úr­una með sem hag­kvæmustum hætti, sér og öðrum til vel­meg­unar“.

Hins vegar hefur verið á það bent að frjó­sem­is­lyfin, sem ætlað er að sam­stilla frjó­semi búfén­aðar til mann­eldis, aðal­lega gylta, hafi þær óæski­legu auka­verk­anir að of margir grísir, oft smáir og veikl­aðir, fæð­ast gylt­unum. Þetta er meðal þess sem fram kemur í nýrri heim­ild­ar­mynd þýskra og sviss­neskra dýra­vernd­un­ar­sam­taka, þeirra sömu og afhjúp­uðu gróft ofbeldi gegn íslenskum blóð­merum í heim­ild­ar­mynd sem kom út árið 2021. Ísteka kallar sam­tökin reyndar „öfga­sam­tök“ í sam­an­tekt sinni um starf­semi síð­asta sum­ars.

Í nýju heim­ild­ar­mynd sam­tak­anna er ofbeldi gegn hryssum enn á ný stað­fest á að minnsta kosti einum bæ. Mynd­bands­upp­tökur sýna karl­mann sparka ítrekað til og í hryssur og sýna þeim almennt mikla hörku. Mat­væla­stofnun hefur gert frum­rann­sókn á myndefn­inu og vís­aði mál­inu nýverið til lög­regl­unnar á Suð­ur­landi.

Ofbeiting valds

Ísteka fjallar ekki um nýj­ustu heim­ild­ar­mynd dýra­vernd­un­ar­sam­tak­anna í sam­an­tekt sinni. Hins vegar til­tekur fyr­ir­tækið eina til­kynn­ingu á „ofbeit­ingu valds“ er varð­aði ungan vinnu­mann sem í kjöl­farið hafi fengið til­tal, líkt og það er orðað. „Hrossum var ekki hætta búin af frá­vik­inu en Ísteka lítur það þó alvar­legum augum og brýnir fyrir öllum að höf­uð­á­hersla sé ávallt lögð á virð­ingu og nær­gætni í umgengni við hryss­urnar.“

Blóð­mera­hald er stundað á níu­tíu bæjum á Íslandi. Samkvæmt reglu­gerð sem var í gildi á blóð­töku­tíma­bil­inu en var felld úr gildi í byrjun nóv­em­ber má taka blóð allt að átta sinnum úr hverri hryssu. Að því er fram kemur í sam­an­tekt Ísteka var blóð að með­al­tali dregið úr fyl­fullum merum í 6,1 skipti í ár. Er þetta sagður betri árangur en í fyrra. Blóð var tekið 7 eða 8 sinnum úr rúm­lega helm­ingi mer­anna.  Þá var blóð „fyrir mis­tök“ dregið úr tveimur merum í níu skipti. Ísteka full­yrðir að mer­unum hafi ekki orðið meint af.

Vilja fleiri bændur til samstarfs

Í sam­an­tekt Ísteka kemur fram að skila­verð blóðs úr með­al­hryssu hafi verið um 112 þús­und krónur án virð­is­auka­skatts og hafi því hækkað úr 95 þús­und krónum í fyrra.

„Hrossa­bú­skapur til fram­leiðslu afurða; blóðs til lyfja­fram­leiðslu og fol­alda, sem að uppi­stöðu til fara í kjöt­fram­leiðslu, er eðl­is­líkur öðrum búskap að flestu leyti,“ segir Ísteka í loka­orðum sam­an­tektar sinnar. „Frávik, slys og afföll verða vissu­lega í þess­ari starf­semi eins og annarri en þau eru fá miðað við það sem þekk­ist úr öðrum rekstri. Það ber því þessu búskap­ar­formi vel sög­una, búskap sem getur hentað mun fleirum en nú þegar stunda hann.“

Fyr­ir­tækið hvetur þar með fleira fólk til að halda blóð­merar. Hins vegar eru blikur á lofti um fram­tíð þessa iðn­aðar. Líkt og fyrr segir var reglu­gerð mat­væla­ráð­herra, sem ætlað var að setja skýran ramma utan um starf­sem­ina, felld úr gildi í nóv­em­ber síð­ast­liðnum. Var það gert eftir áminn­ingu frá Eft­ir­lits­stofnun EFTA (ESA). Nú hefur blóð­mera­hald verið fellt undir reglu­gerð um vernd dýra sem notuð eru í vís­inda­skyni.

Það þýðir að mati þýsku og sviss­nesku dýra­vernd­un­ar­sam­tak­anna að Mat­væla­stofnun, sem veitir starfs­leyfi til starf­sem­innar, þurfi að kanna hvort að hægt sé að nota önnur efni eða aðrar leiðir en með­göngu­hormón úr fyl­fullum hryssum til að auka og sam­stilla frjó­semi búfén­aðar. Samtökin telja hik­laust að svo sé, á mark­aði séu fjöl­mörg lyf sem hafi sam­bæri­leg áhrif og að auki sé hægt að ná til­ætl­uðum áhrifum með nátt­úru­legum leiðum. Það hafa m.a. sviss­neskir svína­bændur margir hverjir gert eftir að notkun á horm­óna­lyf­inu var bönnuð þar í landi.

Fer til umfjöllunar fagráðs

Heim­ildin spurði Hrönn Ólínu Jör­unds­dóttur, for­stjóra MAST, hvað þessi breyt­ing á reglu­um­hverfi blóð­mer­a­iðn­að­ar­ins gæti þýtt. Hún segir að nú þurfi Ísteka að sækja bæði um starfs­leyfi og leyfi til til­rauna. „Eins og með aðrar umsóknir til til­rauna þá er það á höndum Mat­væla­stofn­unar að meta umsókn­ina og eftir atvikum að veita fram­an­greind leyfi eftir að fagráð um vel­ferð dýra hefur fjallað um hana og veitt umsögn,“ segir hún. MAST hafi áður gefið út leyfi til blóð­töku á hryssum til lyfja­fram­leiðslu á grund­velli þágild­andi reglu­gerðar um dýra­til­raunir, síð­ast árið 2016, og gilti það leyfi út árið 2019.

„Umsókn fyr­ir­tæk­is­ins verður hins vegar bara metin út frá núgild­andi reglu­gerð og ekk­ert hægt að segja til um hvernig sú umfjöllun endar,“ segir Hrönn. „Ef leyfi verður veitt til Ísteka, þá munu ákvæði um vel­ferð hryssna við blóð­töku sem áður voru í reglu­gerð [mat­væla­ráð­herra] halda gildi sínu sem verk­lags­reglur Mat­væla­stofn­unar, enda er engin sam­bæri­leg ákvæði að finna í reglu­gerð um vernd dýra sem notuð eru í vís­inda­skyni. Ef leyfið verður veitt munu bændur verða skil­greindir sem birgjar sam­kvæmt reglu­gerð um vernd dýra sem notuð eru í vís­inda­skyni og þurfa að sækja um starfs­leyfi sem slíkir. Mat­væla­stofnun metur umsóknir og veitir starfs­leyfi eftir atvikum til birgja.“

Eft­ir­lits­menn á vegum Mat­væla­stofn­unar heim­sóttu hvern ein­asta blóðbæ síð­asta sumar. Skýrsla stofn­un­ar­innar um starf­semi árs­ins 2023 er ekki vænt­an­leg fyrr en á næsta ári.