Með­göngu­hormón sem fyr­ir­tækið Ísteka vinnur úr blóði hund­ruða íslenskra mera á ári hverju er notað í lyf sem hefur í dag þann til­gang helstan að sam­stilla og vekja frjó­semi búfén­aðar, aðal­lega svína, á stór­búum í Evrópu. Stærsti mark­að­ur­inn er í Þýska­landi. Í nýrri heim­ild­ar­mynd þýsku og sviss­nesku dýra­vernd­un­ar­sam­tak­anna Animal Welfare Foundation og Tierschutzbund Zürich (AWF og TSB) er saga þess­ara lyfja rakin, hvernig önnur áhrif lyfj­anna, offjölgun grísa í hverju goti, er orðin að hræði­legri auka­verkun. Afleið­ing­arnar eru verri með­höndlun dýr­anna og mik­ill grísa­dauði.

 Sviss­nesku bænda­sam­tökin ákváðu að banna notkun PMSG eftir að fyrri heim­ild­ar­mynd sam­tak­anna kom út síðla árs 2021. Í henni var með­ferð á íslensku blóð­mer­unum svoköll­uðu, sem hafa það hlut­verk að vera „verk­smiðja“ með­göngu­horm­óns­ins, afhjúpuð. Hrotta­fengið ofbeldi gagn­vart dýr­unum olli mik­illi reiði í íslensku sam­fé­lagi og kraf­ist var aðgerða og jafn­vel banns við þessum iðn­aði.

PMSG er hins vegar enn notað í Þýska­landi, þótt margir dýra­læknar þar í landi og aðrir sér­fræð­ingar, m.a. nokkrir svína­bændur sem rætt er við í nýju heim­ild­ar­mynd­inni, legg­ist ein­dregið gegn því enda séu aðrar og nátt­úru­legri leiðir í boði. Blóð­takan úr íslensku, fyl­fullum hryss­unum valdi þeim þján­ingu og hund­ruðum fol­alda þeirra sé slátrað árlega og gylt­urnar og grísir þeirra þjá­ist svo líka. Þannig sé PMSG, frá upp­hafi til enda, „hormón eymd­ar­innar“ líkt og segir í titli nýju heim­ild­ar­mynd­ar­innar.

AWF og TSB hafa rannskað blóð­mera­hald á Íslandi í fjögur ár. Þau hafa nú gefið út ítar­lega rann­sókn­ar­skýrslu og nýja heim­ild­ar­mynd um nýj­ustu rann­sóknir sínar árin 2022 og 2023. Í mynd­inni sést að hryssur eru enn beittar hörku og ofbeldi og ang­ist þeirra við blóð­tök­una, jafn­vel þótt gæti­lega sé farið að þeim, er aug­ljós.

Notað í hálfa öld

Farið var að nota með­göngu­hormón úr hryssum í svína­rækt fyrir um hálfri öld. Mark­miðið var m.a. að fjölga grísum í hverju goti. Ræktun gylta til undan­eldis fór um svipað leyti að snú­ast um það sama svo hámarka mætti afurða­fram­leiðsl­una. Síðasta ald­ar­fjórð­ung­inn eða svo hafa gotin orðið það stór að vel­ferð dýr­anna er ógnað, segir í skýrslu AWF og TSB.

Lyf með PMSG eru því fyrst og fremst notuð í dag til að sam­stilla frjó­semi gylt­anna og kynda undir hana. Í skýrslu sam­tak­anna er bent á að vegna þeirra eig­in­leika sem rækt­aðir hafa verið upp í gylt­unum sé ekki lengur þörf á slíkri lyfja­gjöf til að fjölga grísum í hverju goti. En lyfin hafa engu að síður þau áhrif sem segja má að séu því orðin að nei­kvæðum og óæski­legum auka­verk­unum af notkun þeirra. Of margir grísir fæð­ast gjarnan hverri gyltu þar sem þetta tvennt fer saman. Hún hefur ekki nógu marga spena fyrir þá alla. Í þessum stóru gotum er einnig aukin hætta á að grísir fæð­ist litlir og veikl­aðir og að fleiri þeirra drep­ist en ella.

Litlir grísirGylta á svína­búi í Þýska­landi reynir að koma lífi í veikan grís sinn.

Mynd: ANINOVA

Hægt að bæta velferð með því að sleppa PMSG

Á árunum 2019-2021 lét þýska land­bún­að­ar­ráðu­neytið gera rann­sókn á leiðum sem færar eru svína­bændum til að ná fram sömu áhrifum og fást með notkun PMSG. Háskóla­pró­fess­or­inn Axel Wehrend, sem vann rann­sókn­ina, komst að þeirri nið­ur­stöðu að „grísa­fram­leiðsla“ væri mögu­leg án þess að nota PMSG. Í skýrslu hans kom einnig fram að með því að hætta notkun PMSG væri hægt að bæta vel­ferð bæði gylta og fyl­fullra mera sem horm­ónið er unnið úr.

Í Þýska­landi einu saman eru 36 lyf á mark­aði fyrir ólíkar búfjár­greinar sem ekki inni­halda PMSG en hafa svipuð áhrif. „Þar af leið­andi er nauð­syn dýra­rann­sókna í þessum til­gangi ekki til staðar,“ segja sam­tökin í skýrslu sinni.

Blóðtaka úr merum er ... dýrarannsókn

Og já, blóð­taka úr fyl­fullum hryssum fellur undir reglu­gerð um rann­sóknir á dýrum í vís­inda­skyni. Sú breyt­ing var gerð nokkuð hljóða­laust nú í byrjun nóv­em­ber. Skal nú rakið hvers vegna það var gert.

Blóðtaka úr merum til að vinna með­göngu­horm­ónið PMSG hefur verið stunduð á Íslandi í yfir fjóra ára­tugi, síð­ustu ár af fyr­ir­tæk­inu Ísteka. Ekkert sér­stakt reglu­verk var utan um starf­sem­ina lengst af og litið var svo á að ekk­ert ákvæði í lögum um vel­ferð dýra bann­aði blóð­tök­una. En þar sem hún þótti ekki geta flokk­ast sem hefð­bund­inn land­bún­aður, heldur frekar „hlið­ar­grein“ sem eft­ir­lit þyrfti að hafa með, var ákveðið að fella hana undir reglu­gerð nr. 279/2002 um til­rauna­dýr. Á grund­velli hennar veitti Mat­væla­stofnun svo Ísteka leyfi til starf­sem­innar allt til árs­ins 2020, jafn­vel þótt að ný reglu­gerð um vernd dýra sem notuð eru í vís­inda­skyni hafi verið sett árið 2017 og sú frá árinu 2002 þá brott­felld.

Úr þess­ari réttaró­vissu átti að leysa með nýrri reglu­gerð sem Svandís Svav­ars­dóttir mat­væla­ráð­herra setti um starf­sem­ina í byrjun ágúst á síð­asta ári. Það gerði hún í ljósi nið­ur­staðna skýrslu starfs­hóps um blóð­tök­una, starfs­hóps sem var settur á lagg­irnar í kjöl­far þess risa­stóra reiði­báls sem kvikn­aði í sam­fé­lag­inu eftir birt­ingu heim­ild­ar­myndar AWF og TSB í lok árs 2021.

„Afglæpavæðing“

Nýja reglu­gerðin „afglæpa­væddi“ starf­sem­ina að mati dýra­vernd­un­ar­sam­tak­anna. Í henni var kveðið á um það magn blóðs sem taka mætti úr hverri meri, magn sem hafði áður verið sett fram í „leið­bein­ingum“ MAST. Í drögum að reglu­gerð­inni átti hámarkið að vera 30 lítrar á hverju blóð­töku­tíma­bili en líkt og Ísteka hafði farið fram á í athuga­semdum sínum við drögin var hámarkið hækkað í 40 lítra í hinni end­an­legu reglu­gerð.

En reglu­gerð Svan­dísar var ekki lengi í gildi. Í apríl síð­ast­liðnum sendi Eft­ir­lits­stofnun EFTA (ESA) íslenskum stjórn­völdum form­legt áminn­ing­ar­bréf. Stofn­unin taldi að með því að fella blóð­mera­hald undir hina nýju reglu­gerð væri verið að brjóta gegn reglum EES og að star­femin ætti heima undir reglum um vernd dýra sem notuð eru í vís­inda­skyni.

Yfirvöld hér á landi tóku sér langan tíma til að svara stofn­un­inni, gerðu það ekki fyrr en í sept­em­ber er blóð­töku­tíma­bil Ísteka var að mestu yfir­staðið og frestur sá sem ESA gaf til svars löngu útrunn­inn. Þau féllust hins vegar á rök stofn­un­ar­innar um að blóð­taka úr fyl­fullum hryssum ætti heima undir reglu­gerð um vernd dýra sem notuð eru í vís­inda­skyni frá árinu 2017. Þann 1. nóv­em­ber síð­ast­lið­inn var því reglu­gerð Svan­dísar, sem aðeins hafði verið í gildi í 15 mán­uði, brott­felld.

Úr gildiReglu­gerð sú sem mat­væla­ráð­herra setti í þeim til­gangi að setja reglur og ramma um blóð­mera­hald var brott­felld 15 mán­uðum eftir að hún tók gildi.

Mynd: Skjáskot

Dýr séu „ekki látin sæta óþarfa álagi“

Sú breyt­ing að fella íslenska blóð­töku­iðn­að­inn, iðnað sem nær hvergi ann­ars staðar er stund­aður í Evrópu, undir reglur um til­rauna­dýr felur í sér breyttar kröfur um starf­sem­ina.

Í fyrstu grein segir: „Til­gangur reglu­gerð­ar­innar er að stuðla að tak­mörkun á notkun dýra í vís­inda- og mennt­un­ar­skyni, stuðla að vel­ferð og virð­ingu fyrir dýr sem notuð eru í slíkum til­gangi, og að tryggja að dýr sem notuð eru í slíkum til­gangi séu ekki látin sæta óþarfa álagi.“

AWF og TSB benda í rann­sókn­ar­skýrslu sinni á að breyt­ingin þýði að Mat­væla­stofnun verði héðan í frá að leggja mat á hvort aðrar leiðir til að auka frjó­semi búfén­aðar, sem ekki hafi með lif­andi dýr að gera, geti verið notuð í stað­inn fyrir lyf unnin úr með­göngu­horm­óni hryssa. Meta þurfi þann skaða og þær þján­ingar sem hin vís­inda­lega dýra­til­raun mögu­lega valdi að teknu til­liti til sið­ferð­is­sjón­ar­miða sem og ávinn­ing hennar fyrir mann­eskjur, dýr og umhverfi.

Þannig muni lyk­il­spurn­ingin við þetta mat verða þessi: Er til leið til að auka frjó­semi í búfén­aði sem ekki kallar á blóð­töku úr fyl­fullum hryssum?

Svarið við þessu er já, segja sam­tökin, og telja þau úti­lokað að mat Mat­væla­stofn­unar verði jákvætt og hún heim­ili þar með áfram blóð­töku úr fyl­fullum hryssum.

Rann­sóknir AWF og TSB sýna að við blóð­tök­una eru mer­arnar undir gríð­ar­legu álagi og aðfar­irnar stundum ofbeld­is­fullar líkt og ný heim­ild­ar­mynd sam­tak­anna sýnir. Þetta segja sam­tökin stríða gegn lögum um vel­ferð dýra sem og ákvæðum reglu­gerð­ar­innar sem iðn­að­ur­inn heyrir nú undir.

Brot á lögum og reglum

En á meðan reglu­gerð Svan­dísar frá árinu 2022 var í gildi voru að mati sam­tak­anna framin aug­ljós brot á henni. Í 6. grein hennar segir að dýra­læknir megi einn sjá um blóð­tök­una en í heim­ild­ar­mynd­inni sést að aðstoð­ar­maður fjar­lægir nál úr hálsi merar eftir að blóð­töku er lokið. Það myndefni er frá því í ágúst síð­ast­liðnum. Þá segir í 4. grein að ávallt skuli vera mann­eskja við hlið hverrar hryssu á meðan blóð­töku stendur. Í mynd­inni sést hvar hryssa er skilin ein eftir með nál­ina í háls­inum.

Dýra­vernd­un­ar­sam­tökin telja einnig, í ljósi rann­sókna sinna, að margar greinar laga um vel­ferð dýra frá árinu 2013 séu brotnar við blóð­mera­hald hér á landi. Lögin eiga m.a. að stuðla að því að dýr séu laus við van­líðan, ótta og meiðsli. „Allt blóð­töku­ferlið er streitu­vald­andi fyrir hrossin, allt frá því að vera smalað á flaut­andi bíl og þar til þau eru tjóðruð á litla bása,“ segir í rann­sókn­ar­skýrslu sam­tak­anna. „Á þeim blóð­bæjum sem voru skoð­aðir er með­ferð á hrossum allt frá því að vera gróf í að vera ofbeld­is­full“. Í aðstöðu þeirri sem notuð er við blóð­töku sé auk þess hætta á meiðslum mikil og þá geti blóð­takan sjálf haft líf­eðl­is­fræði­leg áhrif á dýrin.

40 lítrar úr hverri meri

Samkvæmt reglu­gerð Svan­dísar mátti taka allt að 40 lítra af blóði úr hverri hryssu. Það mátti gera með því að taka allt að 5 lítra í senn í átta skipti. Þetta er mun meira magn en mælt er með bæði í Þýska­landi og Bret­landi.

Ef við­mið­un­ar­reglur í Þýska­landi eru yfir­færðar á íslenska hest­inn mætti taka um 5,7 lítra af blóði úr hverri skepnu á þrjá­tíu daga fresti. Samkvæmt þeim við­mið­unum er auk þess bannað að taka blóð úr fyl­fullum og mjólk­andi hryssum, benda sam­tökin á í skýrslu sinni. Íslensku blóð­mer­arnar eru fyl­fullar og yfir­leitt líka með folöld á spena.

„Við trúum því stað­fast­lega  að ekki sé hægt að bæta blóð­töku úr fyl­fullum hryssum þannig að vel­ferð þeirra sé tryggð,“ segja sam­tökin í skýrslu sinni.

Hér að neðan er nýja heim­ild­ar­myndin sem AWF og TSB gerðu um blóð­mera­hald á Íslandi og notkun PMSG á svína­búum. Viðvörun: Í mynd­inni er sýnd ill með­ferð á dýrum.