Lárus Welding, fyrr­ver­andi banka­stjóri Glitnis,  líkir ákvörð­unum sem urðu síðar að dóms­málum úr banka­hrun­inu á Íslandi við Covid-far­ald­ur­inn sem gengið hefur yfir heim­inn á síð­ustu árum. Þetta sagði Lárus í við­tali við Kristján Krist­jáns­son í þætt­inum Sprengisandi á Bylgj­unni í gær. 

Tilefni við­tals­ins er útgáfa nýlegrar bókar Lárusar, Uppgjör banka­manns, sem kom út í lok síð­asta árs. Bók Lárusar er lengsta og fyllsta inn­legg hans í umræð­una um banka­hrunið á Íslandi, síð­ast­liðin tæp 15 ár frá því hrunið átti sér stað en hann hefur veitt fá við­töl og haldið sig nokkuð til hlés. Með útgáf­unni varð Lárus fyrsti banka­stjór­inn, sem stýrði íslensku fjár­mála­fyr­ir­tæki þegar hrunið varð, til að segja frá sinni hlið mála með heild­stæðum hætti í bók. 

Hamfarakenningin og Covid-kenningin

Einn helsti kjarn­inn í mál­flutn­ingi Lárusar í bók­inni er sá að ekki hafi verið nægi­lega mikið fjallað um alþjóð­legu fjár­málakrís­una í heim­inum árið 2008 og áhrif hennar á Íslandi. Lárus telur ekki að sér­staða Íslands og íslenska banka­kerf­is­ins hafi verið það mikil að hægt sé að fjalla um hrunið með þessum hætti: Án þess að setja það sem gerð­ist á Íslandi í meira alþjóð­legt sam­hengi.

Lárus segir að hann telji að ræða þurfi meira um áhrif alþjóð­legu fjár­málakrepp­unnar á íslenska banka­kerfið. „Hérna á Íslandi höfum við lítið talað um áhrif alþjóð­legu fjár­málakrís­unnar hér,“ segir Lárus og bætir við að skýrsla rann­sókn­ar­efndar Alþingis fjalli til dæmis lítið um alþjóð­legu fjár­málakrepp­una. „Sú skýrsla fjallar ekk­ert um alþjóð­legu fjár­málakrís­una, ekki neitt. Hún fjallar bara um að velta sér upp úr lána­bókum bank­anna sem höfðu lítið með þessi mál að gera.“

Þessi sýn á banka­hrunið hefur verið kennd við hama­fara­kenn­ing­una, að Ísland hafi lent í alþjóð­legum efna­hags­ham­förum – stormi –  um haustið 2008 og að þar af leið­andi hafi banka­kerfið fallið. Sam­lík­ing Lárusar  við Covid er liður í því að und­ir­byggja enn frekar túlkun hans á ham­fara­kenn­ing­unni. 

Í við­tal­inu ræddi Lárus sýn sína á banka­hrunið og ábyrgð sína. Í lok við­tals­ins notar hann sam­lík­ing­una um dóms­málin úr banka­hrun­inu og Covid. „Mér fannst mjög áhuga­vert þegar við förum í gegnum Covid-fer­il­inn. Taktu bara eftir Kristján [Krist­jáns­son þátta­stjórn­andi], þú ert nú fjöl­miðla­maður og fylgist vel með hvernig þetta er að ger­ast. Menn byrja og segja að þetta muni ganga yfir: Menn eru alltaf að gefa sér að ástandið muni lag­ast.  Ef þú hefðir sagt, í mars 2020, að það þurfi að loka land­inu í tvö ár af því þessi fer­ill mun taka þann tíma til að ganga yfir allan heim­inn. Þetta eru ekk­ert ósvip­aðar aðstæður, svona krísur koma upp og það sér eng­inn fram á við hvað er að ger­ast: Menn eru alltaf bara að bregð­ast við dag frá degi. Ég er ekki að gera lítið úr minni ábyrgð eða því og er að reyna varpa ljósi eins vel og ég get á hvaða megi læra af þessu öllu saman. En til þess að horfa á þetta í sögu­legu til­liti þá verður þú að setja þig í aðstæð­urnar: Hvernig það er að vera dag frá degi í krísu. Það er áhuga­verð lífs­reynsla.“

Samkvæmt túlk­un­unum Lárusar þá voru ákvarð­an­irnar sem leiddu til þess að hann og fleiri aðilar hlutu dóma, meðal ann­ars í Stím­mál­inu og mark­aða­mis­notk­un­ar­málum, ekki yfir­lögð lög­brot heldur frekar við­brögð við aðstæðum sem hann kennir við krísur. Þetta telur hann vera sam­bæri­legt við það hvernig yfir­völd í hinum ýmsum löndum þurfum að bregð­ast við aðstæðum dag frá degi í Covid-far­aldr­inum. 

Banka­kerfið á Íslandi stækk­aði hrattEitt af því sem bent var á eftir banka­hrunið á Íslandi var að eignir bank­anna voru orðnar 11 sinnum meiri en verg þjóð­ar­fram­leiðsla. Til sam­an­burðar var banda­ríska kerfið á pari við þjóð­ar­fram­leiðslu. Undir lok árs 2007 var banka­kerfið á íslandi orðið 7,5 föld þjóð­ar­fram­leiðsla.

Bankarnir hefðu fallið þrátt fyrir enga markaðsmisnotkun

Lárus er ósáttur við þá dóma sem hann fékk í kjöl­far banka­hruns­ins, í Stím­mál­inu svo­kall­aða og stóra mark­aðs­mis­notk­un­ar­máli Glitnis.

Bæði málin snér­ust um við­skipti Glitnis með hluta­bréf í sjálfum sér ann­ars vegar og hins vegar í stærsta hlut­hafa bank­ans, FL Group. Í við­tal­inu í Sprengisandi lýsir Lárus því að það sé af og frá að ætla honum og öðrum starfs­mönnum bank­anna það að hafa að yfir­lögðu ráði ætlað að stunda lög­brot. Miklu nær sé að líta á þessi mál sem til­raunir starfs­manna bank­anna til að bregð­ast við krísum, erf­iðum aðstæðum, dag frá degi og leysa fyr­ir­liggj­andi vanda­mál. „Ég er ósam­mála þeim sögu­skýr­ingum að til­gang­ur­inn hafi verið að halda uppi hluta­bréfa­verði í bönk­unum. Ég held að upp­setn­ing kerf­is­ins þar sem eru svona við­skipti með eigin bréf, miklar lán­tökur á móti bréf­unum, búi til vanda­mál þar sem menn eru alltaf að reyna að bregð­ast við ein­hverri stöðu sem upp er kom­inn. Ég hef sjálfur lent í að þurfa að bregð­ast við þess­ari stöðu. En ásetn­ing­ur­inn þegar þú fórst í þessa stöðu var ekki endi­lega slæmur. [...] Ég er ósáttur við þann dóm sem ég fékk fyrir mark­aðs­mis­notkun [...] Ég fór mjög óhræddur inn í þessar rann­sóknir því ég vissi að ásetn­ingur minn var aldrei annar en góður,“ segir Lárus en bætir jafn­framt við að það sé góð breyt­ing að í dag stundi fjár­mála­fyr­ir­tæki á Íslandi ekki við­skipti með eigin hluta­bréf. 

Í til­felli mark­aðs­mis­notk­un­ar­máls­ins voru Lárus, og fleiri sam­starfs­menn hans í Glitni, dæmdir fyrir að hafa stundað mark­aðs­mis­notkun með hluta­bréf í Glitni frá því í júní árið 2007 og þar til í lok sept­em­ber árið 2008. Því var um að ræða tíma­bil sem spann­aði meira en eitt ár. Til­gangur við­skipta Glitnis með eigin bréf var að skapa við­skipti við bréfin sem og að halda uppi verð­inu á þeim með því sem dóm­stólar töldu vera ólög­legum hætti. 

Samkvæmt Lárusi þá hefðu íslensku bank­arnir og banka­kerfið hér á landi í heild sinni alltaf hrunið. Hann telur því ekki lög­brotin sem hann fékk dóma fyrir hafi verið ástæðan fyrir banka­hrun­inu. „Það er farið í öll þessi dóms­mál [...] Ég held að allir sem kanna þetta, og ég held að Ólafur Þór [Hauksson hér­aðs­sak­sókn­ari] og fræði­menn rann­sókn­ar­nefnd­ar­innar myndu segja þetta líka, að þó að ekki hefði komið til neinna mark­aðs­mis­notk­un­ar­mála þó ekki hafði komið til neinna mála sem síðar urðu þessi fræg­ustu dóms­mál sem ég og aðrir hafa setið í, þá er óhjá­kvæmi­legt að segja að hér hefði orðið banka­hrun með stærð banka­kerf­is­ins.“

Sýnir snar­hækkun kúrvunnar á ÍslandiMyndin sýnir hvernig hlut­fall eigna íslensku bank­anna miðað við þjóð­ar­fram­leiðslu snar­hækk­uði á árunum eftir einka­væð­ingu bank­anna 2002 og 2003. Þessi hraða eigna­söfnun á sér fáar hlið­stæður í öðrum löndum og útskýrir meðal ann­ars sér­stöðu Íslands í banka­krís­unni árið 2008.

Auðvelt að vera vitur eftir á

Lárus segir að flestir bankar í heim­inum hafi á þessum tíma þurft að fá aðstoð frá sínum seðla­bönkum eða frá alþjóð­legum seðla­bönkum. Þetta hafi líka átt við um íslensku bank­ana. En sökum þess að banka­kerfið á Íslandi hafi verið orðið svo stórt í sam­an­burði við stærð lands­ins – eignir banka­kerf­is­ins á Íslandi voru orðnar 11 sinnum þjóð­ar­fram­leiðsla lands­ins um haustið 2008 - þá hafi verið erfitt að aðstoða íslensku bank­ana. Til sam­an­burðar var banka­kerfið í Banda­ríkj­unum á pari við þjóð­ar­fram­leiðsl­una þar og settu banda­rísk stjórn­völd pen­inga í kerfið þar til að bjarga sumum bönk­unum, en ekki öðrum eins og Lehman Brothers, í svo­kall­aðri TARP-aðgerð. 

Eitt af því sem Lárus ræðir ekki um í við­tal­inu í Sprengisandi eða í bók­inni er af hverju banka­kerfið á Íslandi var orðið svona stórt og hver það var sem bar ábyrgð á því. Bönkunum var stýrt af hlut­höfum, stjórnum og stjórn­endum bank­anna sem voru með ákveðna stefnu og leiddu þessa stækkun banka­kerf­is­ins. Kristján Krist­jáns­son spyr Lárus að því hvort mögu­lega hefði verið hægt að gera eitt­hvað til að hindra að banka­hrunið hefði átt sér stað í kjöl­farið á mini-krís­unni svoköll­uðu árið 2006, þegar margir aðilar byrj­uðu að spyrja krítískra spurn­inga um íslenska banka­kerfið „Það eru mjög mis­mun­andi skoð­anir um hvort eitt­hvað hefði verið hægt að gera eftir það: Var þetta dauða­dæmt eða var  hægt að bregð­ast eitt­hvað við?“

Lárus segir um þetta, eftir að hafa nefnt að mögu­lega hafi mini-krísan 2006 verið síð­asta tæki­færið til að vinda ofan af stærð banka­kerf­is­ins: „Það er alltaf auð­velt að vera vitur eftir á. Í heimi við­skipt­anna, eins og Buffett sagði, þá er það bara bak­sýn­is­speg­ill­inn sem gefur skýra sýn því fram­rúðan er alltaf í móðu.“