Styttri vinnudagur gæti aukið framleiðni – Deilt um hvort komi á undan

Stytting vinnu­vik­unnar og aukin fram­leiðni eru meðal helstu atriða til umfjöll­unar í kom­andi kjara­samn­ingum ýmissa stétt­ar­fé­laga og sam­taka vinnu­veit­enda. Ísland er eft­ir­bátur við­mið­un­ar­ríkja þegar kemur að fram­leiðni vinnu­afls, reiknuð sem lands­fram­leiðsla á hverja vinnu­stund. Því vilja bæði laun­þegar og atvinnu­rek­endur breyta, enda allra hagur. Heyra má sam­hljóm um vanda­málið þótt aðilar séu ekki endi­lega á einu máli um hvernig það megi leysa – og auka fram­leiðni íslensks vinnu­afls.

Það er í sjálfu sér ekki ný staða að Ísland komi illa út úr sam­an­burði við önnur ríki Efnahags- og fram­fara­stofn­un­ar­innar, OECD, þegar fram­leiðni vinnu­afls er borin saman. Slík hefur staðan verið um ára­bil. Árið 2013 var Ísland í 17. sæti á lista yfir fram­leiðni ríkj­anna. Í sam­an­burði við með­al­tal fram­leiðni tíu efstu ríkj­anna þá er fram­leiðni vinnu­afls á Íslandi aðeins um 73% af fram­leiðni tíu efstu ríkj­anna. Í skýrslu McKinsey frá 2012 um Ísland og vaxta­mögu­leika sagði að fram­leiðni á Íslandi væri að jafn­aði um 20% minni en í við­mið­un­ar­ríkjum.

Hér fyrir neðan má sjá fram­leiðni vinnu­afls, reiknað sem lands­fram­leiðsla á hverja vinn­stund í doll­urum, árið 2013. Sú stað­reynd að Ísland er yfir með­al­tali OECD ríkja þegar litið er til lands­fram­leiðslu á mann, en undir með­al­tali þegar litið er til fram­leiðni á vinnu­afls, segir ein­fald­lega að við sækjum hag­sæld með lengri vinnu­degi en aðrar þjóðir.

Fram­leiðni vinnu­afls í ríkjum OECD árið 2013

|

Create infographics

Grunnlaunin dugi til framfærslu

Guð­mundur Ragn­ars­son, for­maður félags Vél­stjóra og málm­tækni­manna (VM), segir mik­il­vægt að auka fram­leiðni meðal sinna félags­manna og að lausnin felist í hækkun grunn­launa. Að hans mati er íslenskur vinnu­mark­aður fastur í víta­hring og ráð­ast þurfi í grund­vall­ar­breyt­ingar til þess auka fram­leiðni og kom­ast úr víta­hringnum. „Davinnu­laun duga ekki fyrir fram­færslu. Því þurfa allir að vinna auka­vinnu til þess að fram­fleyta sér og fjöl­skyld­unni. Starfs­menn geta vel fram­kallað sama vinnu­fram­lag á átta tímum, sem þeir gera í dag á tíu til tólf tímum.,“ segir hann og bendir á að fram­leiðni á Íslandi hafi í sam­an­burði við aðrar þjóðir verið léleg í ára­tugi.

Rúm fjögur ár eru síðan VM fór að ræða þátt fram­leiðni af mik­illi alvöru og kort­leggja hvernig hana megi auka meðal félags­manna. Af aðild­ar­fé­lögum Alþýðu­sam­bands­ins, þá er VM komið einna lengst laun­þega­hreyf­inga í þess­ari vinnu.

Kröfur VM eru ekki að stytta 40 stunda vinnu­vik­una, heldur að vinda ofan af auka­vinnu og fram­kvæma það sama og gert er í dag á venju­legum vinnu­tíma á ásætt­an­legum dag­vinnu­launum, segir Guð­mundur.

Kúltúrinn þarf að breytast

Spurður hvort vanda­málið felist í íslenskum „vinnu­kúltúr“ tekur hann að að hluta undir það. „Bæði við og atvinnu­rek­endur verðum vör við breyttar áherslur. Á síð­ustu tíu árum eða svo hefur ungt fólk komið út á vinnu­mark­að­inn og hefur allt annað við­horf en fyrri kyn­slóðir. Þau segja: Við ætlum að eiga líf eftir vinnu. Þetta sáum við til dæmis í lækna­deil­unni, þar sem læk­arnir sýndu að þeir ætli ekki að eiga heima á Land­spít­al­anum og vera ann­ars á bak­vakt heima hjá sér,“ segir hann.

„Á Íslandi við­gengst mik­ill vinnu­tími og orsökin er lág dag­vinnu­laun. Ég full­yrði að ef við hækkum þau þá gerum við það sama á átta vinnu­stundum og gert er í dag á tíu til tólf tímum. Við verðum að kom­ast út úr þessum víta­hring með því að fram­kvæma vinn­una á styttri tíma. Fram­leiðni vinnu­afls mun þá mæl­ast eins og hjá sið­uðum þjóðum,“ segir Guð­mundur.

Stærðaróhagkvæmni og rangir hvatar

[caption id="attachment_22308" align="alignleft" width="150"] Bjarni Már Gylfason, hag­fræð­ingur SI.[/caption]

Bjarni Már Gylfason, hag­fræð­ingur Samtaka iðn­að­ar­ins, telur nokkrar ástæður geta skýrt hvers vegna fram­leiðni íslensks vinnu­afls mælist svo illa í sam­an­burði. Samtök iðn­að­ar­ins hafa látið þátt fram­leiðni sig sér­stak­lega varða og gáfu meðal ann­ars út blað í fyrra sem hét ein­fald­lega „Aukum fram­leiðni“.

„Ein ástæðna er sú að við erum þjökuð af stærðar-óhag­kvæmni. Rekstr­ar­ein­ingar á Íslandi eru margar ótrú­lega litlar. Það eru þús­undir fyr­ir­tækja í bygg­ing­ar­iðn­aði og helm­ingur þeirra er með einn starfs­mann.“ Í þessu felst mikil óhag­kvæmni, þegar sami starfs­mað­ur­inn þarf að ganga í mörg, mis­mun­andi verk, segir Bjarni Már.

„Önnur mögu­leg skýr­ing snýr að opin­bera geir­anum. Ýmsar grunn­stofn­anir eru að ákveð­inni lág­marks­stærð. Dæmi um slíka stofnun er Trygg­inga­stofnun. Ef íbúa­fjöldi tvö­fald­ast þá þyrfti Trygg­inga­stofnun, eða aðrar rík­is­stofn­anir, ekki að tvö­fald­ast að stærð,“ skýrir hann.

Þriðja skýr­ingin á lít­illi fram­leiðni vinnu­afls snýr að yfir­vinnu­tímum og röngum hvötum. „Við viljum öll standa okkur vel í vinn­unni en einnig bera sem mest úr bítum. Á Íslandi er yfir­vinnu­tím­inn 80 pró­sent dýr­ari en dag­vinnu­tím­inn [þ.e. yfir­vinna greiðir 80 pró­sent meira en dag­vinna]. Í Hollandi, svo dæmi sé tekið, er yfir­vinnu­tím­inn 20 pró­sent dýr­ari. Það er hvati til staðar fyrir starfs­menn að reyna að ná í þess­ari launa­hærri vinnu­stundir.“ Bjarni segir þetta skapa ranga hvata til þess að reyna að vinna á hærri launa­taxta.

Hvort kemur á undan?

Bjarni Már og Guð­mundur tala báðir um mik­il­vægi þess að unnið sé á vinnu­tíma, það er að starfs­fólk sé ekki að skreppa eða í per­sónu­legum útrétt­ingum á vinnu­tíma. Það dragi aug­ljós­lega úr fram­leiðni, það er vinnu­fram­lagi á hverri vinn­stund. Guð­mundur talar fyrir hærri dag­vinnu­launum, svo laun­þegar þurfi ekki að vinna yfir­vinnu, og Bjarni Már segir það til skoð­unar hvort breyta eigi eðli kjara­samn­inga þannig að greitt sé fyrir vinnu­fram­lag. Þessar nálg­anir á vand­ann eru ekki and­stæður, þótt þær séu ekki nákvæm­lega eins.

En hvort er það sem kemur á undan, laun eða fram­leiðni? Myndi launa­hækkun skila auk­inni fram­leiðni eða þarf aukna fram­leiðni til þess að hægt sé að hækka laun? Þessu er ekki auðsvarað, að mörgu leyti snýst umræðan um þessa spurn­ingu og ekki myndu allir hag- eða sér­fræð­ingar á vinnu­mark­aði gefa sama svarið.

[caption id="attachment_22309" align="alignleft" width="93"] Viðar Ingason, hag­fræð­ingur VR.[/caption]

Viðar Ingason, hag­fræð­ingur VR stétt­ar­fé­lags, skrifar athygl­is­verða grein í nýjasta tölu­blaði VR blaði. Þar segir hann: „Yfir­leitt er gert ráð fyrir því að fram­leiðni þurfi fyrst að aukast, svo hækki launin. Margar hag­fræði­kenn­ingar og rann­sóknir sýna að sam­bandið sé frá auknum launa­hækk­unum til auk­innar fram­leiðni. Hækkun launa getur vissu­lega haft áhrif á verð­lag en atvinnu­rek­endur leita oft ann­arra leiða til að mæta hækkun launa en að velta þeim út í verð­lag. Þeir reyna til að mynda að auka afköst með því að auka starfs­hæfni starfs­fólks og mennt­un­ar­stig sem getur leitt til virð­is­auka. Þannig eykst fram­leiðni eftir að laun hækka. Starfs­fólk getur einnig lagt sig meira fram eftir að laun þess hækka, þar sem nú er meira í húfi. Þannig virka launa­hækk­anir sem hvatn­ing til að gera betur,“ skrifar Viðar.