Ekki gefið að launahækkanir skili auknum kaupmætti

Það er alls ekki sjálf­gefið að miklar nafn­launa­hækk­anir skili sér í auknum kaup­mætti, en það er nokkuð víst að þróun nafn­launa eins og hún var 2011 er lík­leg til að kynda undir verð­bólgu, leiða af sér vaxta­hækk­anir, hækka fjár­magns­kostnað almenn­ings og fyr­ir­tækja, lækka raun­tekjur ríkis og sveit­ar­fé­laga og draga úr sam­keppn­is­hæfni hag­kerf­is­ins í gegnum sterkara raun­gengi.

Þetta er mat grein­ing­ar­deildar Arion banka sem fjallar um stöð­una á vinnu­mark­aði í grein sem ber yfir­skrift­ina „Hvað má læra af fyrri kjara­samn­ingum?“. Í grein­inni segir að frá sjón­ar­hóli laun­þega skipti mestu máli að kom­andi kjara­samn­ingar skili ásætt­an­legri kaup­mátt­ar­aukn­ingu. Á móti vilji atvinnu­rek­endur ekki sjá hækkun launa­kostn­aðar umfram verð­mæta­sköpun, enda versni afkoma af rekstri sem því nemur og verði aðeins komið í veg fyrir verri afkomu með hækkun verð­lags eða fækkun starfa. „Þar gildir einu hvort atvinnu­rek­and­inn er einka­geir­inn eða hið opin­bera. Það sem eng­inn vill sjá er að kjara­bæt­urnar glat­ist í hækkun verð­lags, að verð­bólgu­skot leiði af sér hækkun verð­tryggðra skulda og að Seðla­bank­inn telji sig nauð­beygðan til að hækka vexti ofan í við­kvæman hag­vöxt. Það er því vert að skoða þann lær­dóm sem draga má af síð­ustu tveimur kjara­samn­ingum og að hve miklu leyti launa­hækk­anir hafi skilað sér í auknum kaup­mætti,“ segir grein­ing­ar­deild bank­ans.

Meiri kaupmáttur í fyrra en 2011

Rifjað er upp að kjara­samn­ing­arnir 2011 fólu í sér 11,4 pró­senta almenna launa­hækkun yfir þriggja ára tíma­bil. Frá maí 2011 til maí 2013 hækk­aði launa­vísi­talan um 17,1 pró­sent. Til sam­an­burðar byggðu samn­ing­arnir 2014 á 2,8 almennri launa­hækkun yfir eitt ár. Á sama tíma hækk­aði launa­vísi­talan um 6,6 pró­sent.

Sam­an­burður á kaup­mátt­ar­aukn­ingu á þessum tveimur tíma­bilum sýnir að kaup­máttur jókst að með­al­tali um 2,9 pró­sent á ári frá 2011 til 2013 en um 3,7 pró­sent árið 2014. Að mati grein­ing­ar­deild­ar­innar þarf hækkun nafn­launa að vera í takt við fram­leiðni­vöxt í hag­kerf­inu til lengri tíma litið, að öðrum kosti er verð­stöð­ug­leika ógnað.

Hægir á bata við miklar launahækkanir

Nýlegar tölur úr vinnu­mark­aðs­könnun Hag­stof­unnar eru til umfjöll­unar í grein­inni og eru sagðar góðar fréttir. „Þar kemur fram að fjöldi starf­andi á vinnu­mark­aði í jan­úar jókst um 5,4% frá sama tíma í fyrra. Einnig jókst með­al­vinnu­tími um 1,8% frá síð­asta ári og heild­ar­vinnu­stundum fjölg­aði því um 7,3% frá jan­úar í fyrra. Þetta eru jákvæð tíð­indi og merki um að öfl­ugur bati sé á vinnu­mark­aði í byrjun árs þótt vissu­lega geti verið sveiflur í mán­að­ar­legum tölum. Tölurnar benda til þess að þó nokkur eft­ir­spurn sé eftir vinnu­afli en aukn­ing heild­ar­vinnu­stunda gefur vís­bend­ingar um aukin umsvif í hag­kerf­inu og er ágæt vís­bend­ing um und­ir­liggj­andi hag­vaxt­ar­þróun.“

Miklar launa­hækk­anir geti þó orsakað verð­bólgu­þrýst­ing, velti fyr­ir­tækin launa­kostn­aði út í verð­lagið. „Önnur afleið­ing af miklum launa­hækk­unum kann því að sú að fyr­ir­tæki dragi úr ráðn­ingum eða jafn­vel segi upp starfs­fólki til að draga úr kostn­aði í stað þess að ýta auknum launa­kostn­aði út í verð­lag. Það getur því orðið bakslag á þeim bata á vinnu­mark­aði sem við höfum séð und­an­farin miss­eri. Eftir kjara­samn­inga 2011 hægði nokkuð á fjölgun vinnu­stunda og fjölda starf­andi á vinnu­mark­aði líkt og sést á mynd­inni að ofan. Upp úr ára­mótum 2013 tók heild­ar­vinnu­stundum svo aftur að fjölga og hefur verið nokkuð öfl­ugur bati síðan þá. Nið­ur­staða kjara­samn­inga mun því ekki ein­ungis hafa áhrif á verð­stöð­ug­leika og raun­gengi heldur einnig fjölgun starfa á vinnu­mark­aði og atvinnu­leysi. Of miklar launa­hækk­anir geta því hægt á þeim bata sem við höfum séð und­an­farið og við samn­ings­gerð þarf að hafa í huga þau áhrif sem nið­ur­staða kjara­samn­inga mun hafa á verð­lag, raun­gengi og þróun vinnu­mark­aðar.“