Árið 2014: Af réttri leið

Gylfi Magn­ús­son, dós­ent við við­skipta­fræði­deild Háskóla Íslands og fyrrum efna­hags- og við­skipta­ráð­herra, skrifar um nið­ur­fell­ingu á verð­tryggðum hús­næð­is­lánum, hina svoköll­uðu Leið­rétt­ingu.

Undir lok árs­ins 2014 var því sem rík­is­stjórnin kallar Leið­rétt­ing­una hrint í fram­kvæmd. Þetta er um margt mjög áhuga­verð efna­hags­að­gerð. Um það bil 80 millj­arðar króna eru teknir úr sam­eig­in­legum sjóðum og not­aðir til að lækka höf­uð­stól hús­næð­is­lána nokkuð stórs hóps lands­manna.

[caption id="attachment_13531" align="align­right" width="150"] Gylfi Magn­ús­son, lektor við við­skipta­fræði­deild Háskóla Íslands.[/caption]

Nafnið á áætl­un­inni er auð­vitað skemmti­lega óskamm­feilið. Látið sem verið sé að leið­rétta eitt­hvað. Breyta ein­hverju sem var rangt og gera það rétt. Það er mjög lang­sótt. Það er ekk­ert rangt við þau lán sem lækka. Þau hafa ein­fald­lega hækkað að nafn­virði eða krónu­tölu þegar hver króna varð sífellt minna virði.

Skuldin hefur ekk­ert hækkað að raun­virði við það. Það er eðli verð­tryggðra lána og það vissu vænt­an­lega allir sem tóku slík lán. Grunn­mis­skiln­ing­ur­inn hér er að halda – eða þykj­ast halda – að krónan sé eins og ein­ing­arnar í metra­kerf­inu, tákni alltaf það sama, hvort sem það þarf 10 slíkar til að kaupa lítra af mjólk eða 100. Það er engin leið­rétt­ing fólgin í því að lækka slík lán með frekar handa­hófs­kenndum hætti og senda skatt­greið­endum reikn­ing­inn.

Hins vegar er auð­vitað rétt að mjög margir urðu fyrir tjóni í svipt­ingum und­an­far­inna ára, m.a. þeir sem keyptu sína fyrstu fast­eign þegar verð þeirra var hátt og horfðu svo upp á eigið fé hverfa þegar verðið lækk­aði aftur. Vandinn hér er sveiflur í fast­eigna­verði, bóla sem þenst út og springur. Nákvæm­lega það sama gerð­ist í fjölda ann­arra landa með sömu afleið­ingum án þess að lán væru verð­tryggð.

[quote font="0" align="right"]Meg­in­vand­inn við hina meintu leið­rétt­ingu er að það er reynt að taka á síð­ari vand­anum, sveiflum í fast­eigna­verði og búsifjum fast­eigna­kaup­enda vegna þess, með því að hræra í lán­unum sem á hús­næð­inu hvíla. Það er ein­stak­lega ómark­viss leið[/quote]

Meg­in­vand­inn við hina meintu leið­rétt­ingu er að það er reynt að taka á síð­ari vand­anum, sveiflum í fast­eigna­verði og búsifjum fast­eigna­kaup­enda vegna þess, með því að hræra í lán­unum sem á hús­næð­inu hvíla. Það er ein­stak­lega ómark­viss leið, jafn­vel þótt menn fall­ist á, sem ekki er erfitt, að rétt sé að skipta þessum byrðum á fleiri en ein­göngu þá sem sann­an­lega urðu fyrir tjóni.

Dýrt og árangursrýrt

Fyrir vikið verður þessi efna­hags­að­gerð óskap­lega dýr og árang­urs­rýr. Megnið af kostn­að­inum er vegna pen­inga sem renna úr rík­is­sjóði til fólks sem hefur litla þörf fyrir þá. Margir þeirra hafa raunar ekki orðið fyrir neinu tjóni vegna svipt­inga á fast­eigna­mark­aði, t.d. þeir sem keyptu sér sitt fyrsta hús­næði áður en bólan tók að þenj­ast út af krafti síðla árs 2004.

Þeir sem urðu fyrir mestu tjóni eða þurfa mest á aðstoð að halda fá í mörgum til­fellum lítið eða jafn­vel ekki neitt. Ein ástæða þess er að fyrri aðstoð er dregin frá greiðslum vegna hinnar svoköll­uðu leið­rétt­ingar. Af því að hún var að hluta tekju­tengd verður tekju­teng­ingin öfug núna, mest fer til fólks með til­tölu­lega háar tekjur. Annað sem veldur því er auð­vitað sú stað­reynd að tekju­hátt fólk býr almennt í dýr­ari húsum en tekju­lágt og skuldar meira. Þeir tekju­lægstu eiga raunar sjaldan eigið hús­næði og fá því ekk­ert út úr þess­ari aðgerð, óháð því hve grátt svipt­ingar und­an­far­inna ára hafa leikið þá.

[quote font="0" align="right"]Aðgerðin var sem sé sam­þykkt án þess að fyrir lægi nema að litlu leyti hvernig hún myndi nýt­ast. Það á ekki að gefa upp fyrr en í sér­stakri skýrslu á næsta ári.[/quote]

Það er þó ekki hægt að full­yrða hve mikið af millj­örð­unum 80 fer til spillis í þessum skiln­ingi. Skýr­ingin er að ein­ungis mjög tak­mark­aðar upp­lýs­ingar hafa verið gefnar um það hvernig þessir 80 millj­arðar skipt­ast á hópa. Það var bara kynnt með glæru­sýn­ingu sem vakti fleiri spurn­ingar en hún svar­aði. Aðgerðin var sem sé sam­þykkt án þess að fyrir lægi nema að litlu leyti hvernig hún myndi nýt­ast. Það á ekki að gefa upp fyrr en í sér­stakri skýrslu á næsta ári.

Aðgerð sem þessa verður auð­vitað að vega og meta út frá því ann­ars vegar hvaða árangri hún skilar og hins vegar hverju hefði verið hægt að ná fram með sama til­kostn­aði með annarri ráð­stöfun þessa fjár.

Ýmislegt hægt að gera fyrir 80 milljarða

Fyrir 80 millj­arða hefði verið hægt að gera tölu­vert. Það hefði verið hægt að bæta heil­brigð­is­kerfið (hefði lík­lega dugað lang­leið­ina fyrir nýjum Land­spít­ala), mennta­kerfið eða vega­kerfið. Það hefði verið hægt að bæta mjög hag þeirra verst settu í sam­fé­lag­inu með auknum fram­lögum til bóta­kerf­is­ins. Það hefði verið hægt að lækka skatta – nú eða sleppa því að hækka þá. Það hefði t.d. mátt sleppa því alveg að hækka mat­ar­skatt­inn. Það hefði líka mátt lækka skuldir hins opin­bera. Það hefði jafn­vel verið hægt að kaupa heilu skips­farmana af vél­byssum fyrir lög­regl­una ef út í það er farið. Nú eða reisa tvær Hörpur í Skaga­firði. Listinn er nán­ast enda­laus.

En ekk­ert af þessu var gert. Um það var tekin póli­tísk ákvörðun. Sú ákvörðun kom auð­vitað ekki á óvart. Hún var óum­flýj­an­leg í ljósi þeirra lof­orða sem gefin höfðu verið í síð­ustu kosn­inga­bar­áttu. Bless­un­ar­lega varð þó upp­hæðin sem varið var í þetta ein­ungis brot af því sem gefið var í skyn í aðdrag­anda kosn­ing­anna.

Í lýð­ræð­is­þjóð­fé­lagi er auð­vitað skrýtið að skamma stjórn­mála­menn þegar þeir hrinda því í fram­kvæmd sem þeir hafa fengið umboð kjós­enda til að gera, eins og í þessu til­felli. Þá er í raun við kjós­end­urna sjálfa að sakast, eða a.m.k. þann hluta þeirra sem veitti slíkt umboð.

Það sama átti auð­vitað við í bólunni sem leiddi til hruns­ins. Rík­is­stjórnir þess tíma höfðu nokkuð skýrt lýð­ræð­is­legt umboð til að þenja út fjár­mála­kerfið, veikja reglu­verkið og taka ýmsar aðrar ákvarð­anir sem kyntu undir brjál­æð­inu. Enda gerðu þær það. 90% íbúða­lánin voru skýrt kosn­inga­lof­orð sem var efnt. Það er dæmi um grá­glettni örlag­anna að nú skuli þeir sem tóku þau fá hluta skuld­anna nið­ur­felldan vegna ann­ars kosn­inga­lof­orðs.

Kannski stað­festir þetta bara að Winston Churchill hafði rétt fyrir sér þegar hann komst að þeirri nið­ur­stöðu að lýð­ræði væri versta hugs­an­lega stjórn­ar­farið – að und­an­skyldum öllum öðrum sem reynd hafa verið.