Samkvæmt fordómum í kvikmyndum er betra að deyja en vera fatlaður

Fem­iníska fötl­un­ar­hreyf­ingin Tabú hefur sent frá sér yfir­lýs­ingu þar sem skila­boðum banda­rísku kvik­mynd­ar­innar Me Before You um fatlað fólk er mót­mælt. Jafn­framt mót­mælir hreyf­ingin því að Sambíóin skuli skil­greina kvik­mynd­ina sem „feel-good“ mynd.

„Við virðum frelsi fólks til þess að sækja þær kvik­myndir á mark­aðnum sem því sýn­ist en teljum það skyldu okkar að deila áhyggjum okkar, sorg og reiði yfir ýmsum atriðum sem varða kvik­mynd­ina og eru meið­andi fyrir okkur sem búum við þann félags­lega veru­leika að vera fötluð,“ segir meðal ann­ars í yfir­lýs­ingu Tabú, en sam­bæri­legar hreyf­ingar í Bret­landi, Banda­ríkj­unum, Ástralíu og víðar hafa sömu­leiðis for­dæmt mynd­ina.

Áður en lengra er haldið er ástæða til að vara áhuga­sama kvik­myndaunn­endur við því að yfir­lýs­ing Tabú greinir meðal ann­ars frá veiga­miklum atriðum úr sögu­þræði mynd­ar­innar. Tabú telur hins vegar mik­il­vægt að sam­borg­arar sínir taki upp­lýsta ákvörðun um hvort þeir vilji fjár­magna kvik­mynd sem nið­ur­lægir og smánar fatlað fólk með því að sækja hana í kvik­mynda­hús.

Fötlun ekki andstæða við heilbrigði og hamingju

Yfir­lýs­ing Tabú, sem fimmtán konur innan hreyf­ing­ar­innar und­ir­rita, er í nokkrum liðum.

Í fyrsta lagi gagn­rýnir hreyf­ingin þá sögu sem kvik­myndir segja, að það sé betra að deyja en að vera fatl­aður, en aðal­per­sóna mynd­ar­innar fatl­ast á lífs­leið­inni og vill enda líf sitt. „Kvik­myndin birtir þá sögu, enn eina ferð­ina, að það sé betra að deyja en að vera fatl­aður ... Þessi síend­ur­tekna mýta um fatlað fólk er skað­leg. Flest fatlað fólk er ham­ingju­samt og lífs­glatt fólk sem ýmist þekkir ekki neitt annað en að lifa í sínum fatl­aða lík­ama eða lærir inn á líf í fötl­uðum lík­ama. Fötlun er ekki and­stæðan við heil­brigði og ham­ingju þó hún geti verið flókin og kerf­is­bundið stað­sett neð­ar­lega í valdapýramída flestra sam­fé­laga heims­ins – enda er lífið ekki ein tví­hyggja. Fötlun er marg­breyti­leiki og á þátt í að skapa fjöl­menn­ing­ar­sam­fé­lag. Því ber að fagna,“ segir í yfir­lýs­ingu Tabú. 

„Þessi síend­ur­tekna mýta um fatlað fólk er skað­leg.“

Í öðru lagi segja þær sög­una ekki taka á mik­il­vægi þess að fatlað fólk fái sál­rænan stuðn­ing og að fatlað fólk hitti annað fatlað fólk til þess að spegla sig í. „Fatlað fólk upp­lifir mikið mis­rétti, ofbeldi og býr við mik­inn skort á tæki­færum sem ófatlað fólk hefur. Jafn­framt eru hug­myndir um fatlað fólk mjög nei­kvæðar og staðalí­myndir eins­leitar, smætt­andi og rót­grónar. Það er erfitt fyrir fólk sem hefur verið fatlað frá fæð­ingu sem og fólk sem fatl­ast seinna á ævinni. Það krefst mik­illar vinnu og úrvinnslu áreitis sem getur stuðlað að kvíða, þung­lyndi, áfallastreitu, síþreytu, áhyggjum o.fl. líkt og hjá öðrum jað­ar­settum hópum. Í fæstum til­vikum leiðir þetta af sér sjálfs­víg en getur gert það enda er mis­rétti lífs­hættu­legt á marga vegu. Sagan ‘Me before you’ fjallar ekk­ert um þetta og tekur þessa líðan fatl­aðrar mann­eskju úr sam­fé­lags­legu og sögu­legu sam­hengi. Hún end­ur­speglar þó þann veru­leika fatl­aðs fólks, sem birt­ist gagn­rýn­is­laust í sög­unni, að það er auð­veld­ara að fá aðstoð til þess að deyja en að fá aðstoð til þess að lifa. Það eitt og sér er glæpur því við erum verð­mætar mann­eskjur fyrir okkur sjálfum, ást­vinum okkar og sam­fé­lagi.“

Me before you Kvik­myndin segir ást­ar­sögu fatl­aðs manns.

Mynd:

Hættuleg mýta og dæmin mýmörg

Tabú gagn­rýnir einnig leik­ara­val mynd­ar­innar, en aðal­per­sónan er leikin af ófötl­uðum leik­ara. „Það er fyrir löngu hætt að láta hvítt fólk leika svart fólk í kvik­myndum enda nið­ur­lægj­andi og óvið­eig­andi í alla staði. Það sama gildir um ófatl­aða leik­ara í hlut­verki fatl­aðrar mann­eskju,“ segja þær meðal ann­ars. 

Me Before You er ást­ar­saga, en aðal­per­sóna mynd­ar­innar verður ást­fangin af ófatl­aðri aðstoð­ar­konu sinni. Í mynd­inni eru sýnd kyn­lífs­at­riði, en þó ekki með fatl­aðri aðal­per­són­un­inni. „Hér birt­ist enn önnur gömul tugga um kyn­leysi fatl­aðs fólks,“ segja for­svars­konur Tabú og benda á að allt fatlað fólk geti stundað inni­halds­ríkt og gott kyn­líf.

„Það er fyrir löngu hætt að láta hvítt fólk leika svart fólk í kvik­myndum enda nið­ur­lægj­andi og óvið­eig­andi í alla staði. Það sama gildir um ófatl­aða leik­ara í hlut­verki fatl­aðrar mann­eskju.“

„Margir eru reiðir við fatlað fólk fyrir að gagn­rýna sög­una ‘Me before you’ og spyrja hvernig ein kvik­mynd/bók/saga geti skipt nokkru máli. Málið er að það er ekki bara þessi eina saga. Þetta er hvorki í fyrsta eða síð­asta sinn sem valda­mikil öfl eins og bók­mennta- og kvik­mynda­heim­ur­inn birtir fatlað fólk sem betur dáið en fatlað. Hver man ekki eftir box­ar­anum í ‘Million dollar baby’ sem fatl­að­ist og bað þjálf­ar­ann að drepa sig í kjöl­farið? Sú kvik­mynd er sögð byggja á sann­sögu­legum atburðum en raunin er sú að box­ar­inn vildi ekki deyja heldur er hún starf­andi fötluð lista­kona í Banda­ríkj­unum í dag. Dæmin eru mýmörg og því oftar sem saga er sögð verður hún raun­veru­legri, er eins og olía á for­dóma­elda og hefur áhrif á við­horf sam­fé­lags­ins með þeim hætti að það getur stofnað lífi fatl­aðs fólks í hættu,“ segir að lokum í yfir­lýs­ingu Tabú.

Hér má lesa yfir­lýs­ingu Tabú í heild sinni.