„Til hamingju Ísland!“ segir Benedikt Jóhannesson fjármálaráðherra af því tilefni að fjármagnshöft verða afnumin á Íslandi liðlega sjö og hálfu ári eftir að þau voru lögð vegna banka- og gjaldmiðilskreppunnar 2008. „Með þessu stígum við mikilvægt skref í átt til að skapa aðstæður til lækkunar vaxta,“ segir Benedikt jafnframt.
Breytingin tekur gildi á þriðjudag þegar „öll fjármagnshöft á einstaklinga, fyrirtæki og lífeyrissjóði verða afnumin“. Stór hluti afléttingarinnar hefur hins vegar átt sér stað nú þegar. Með þessu verður fjármagnsflæði til og frá landinu gefið fjálst og innlendir aðilar geta fjárfest erlendis án takmarkana. Enn gilda hins vegar varúðarreglur um svokölluð vaxtamunaviðskipti, en meðal vanda íslenska hagkerfisins fyrir hrun var að þegar stýrivextir voru hækkaðir til að minnka ofþenslu hafði það ekki eins dempandi áhrif á hagkerfið og fyrirhugað var, vegna þess að fjármagn streymdi til landsins með fyrirheitum um að njóta hærri vaxta.
Búist við vaxtalækkun
Næsta vaxtaákvörðun peningastefnunefndar Seðlabanka Íslands er á miðvikudag. Stýrivextir eru nú 5 prósent, en meðal þeirra ríkja sem hafa hærri stýrivexti eru þriðja heims ríki og svo ríki eins og Rússland, Tyrkland, Indland, Indónesía og Suður-Afríka. Stýrivextir eru hálft prósent í Noregi, 0,25 prósent í Bretlandi og neikvæðir um hálft prósent í Svíþjóð, sem hefur meðal annars þau áhrif að húsnæðisvextir eru mun hagstæðari fyrir almenning en á Íslandi.
Bæði Benedikt Jóhannesson fjármálaráðherra og Bjarni Benediktsson forsætisráðherra lýsa áhyggjum sínum af styrkingu á gengi krónunnar að undanförnu. Sterkara gengi hefur í för með sér meiri kaupmátt íslenskra launþega í útlöndum og fræðilega séð lægra verð innfluttra vara, en jafnframt skaðar sterkara gengi krónunnar ferðamannaiðnaðinn og sjávarútveginn, þar sem vörur þeirra hækka í verði á erlendum mörkuðum og eftirspurn eftir þeim gæti minnkað í kjölfarið.
Veruleg styrking gengis
Seðlabankinn segir frá því í yfirlýsingu sinni að hann bjóðst til að kaupa krónurnar fyrir andvirði 90 milljarða króna samkvæmt tilboðinu. Í yfirlýsingu bankans kemur fram að gjaldeyrisvaraforði hafi aukist úr 600 milljörðum króna í rúmlega 800 milljarða króna frá júní 2015.
Gengi krónunnar hefur styrkst verulega síðustu árin, einna helst vegna mikillar fjölgunar ferðamanna. Frá árinu 2013 hefur stigvaxandi árleg fjölgun verið frá 20 til 40 prósent. Árið 2013 komu 807 þúsund ferðamenn til landsins, en í fyrra voru þeir 1,7 milljón. Miðað við 47 prósent fjölgun ferðamanna milli ára í febrúar virðist stigmögnunin enn aukast.
Í mars 2013 borgaði Íslendingur ígildi 770 króna fyrir sex dollara Big Mac máltíð í Bandaríkjunum á föstu þarlendu verðlagi. Nú borgar Íslendingur 650 krónur fyrir sömu máltíð. Það segir ekki alla söguna, því laun á Íslandi hafa hækkað að meðaltali um 30 prósent á sama tímabili, samkvæmt launavísitölu, og því ljóst að meðal-Íslendingur á mun fleiri krónur.
Nefnd stofnuð um endurskoðun gjaldmiðilsstefnu
Óljóst er hins vegar hvert íslenska krónan stefnir í kjölfarið. Ákvörðun stjórnvalda að tilkynna samdægurs um skipun nýrrar nefndar um endurskoðun peningastefnunnar gefur til kynna, það sem hefur verið viðurkennt, að krónan er sveiflugjarn og ótraustur gjaldmiðill sem getur með óstöðugleika sínum veitt helstu atvinnuvegum hagkerfisins högg og umbylt húsnæðislánum og verðlagi. Markmið nefndarinnar er „að finna þann ramma peninga- og gjaldmiðilsstefnu sem til lengri tíma litið er heppilegastur til að styðja við efnahagslegan og fjármálalegan stöðugleika með tilliti til hagvaxtar, verðbólgu, vaxta, gengis og atvinnustigs“.
Óljóst er hvaða beinu áhrif afnám hafta hefur á hagsmuni almennings. Til skemmri tíma eru áhrifin mest á aflandskrónueigendur, sem að stórum hluta eru vogunarsjóðir, eða hrægammar eins og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, fyrrverandi forsætisráðherra, kallar þá.
Vogunarsjóðir borga meira en græddu á biðinni
Í samkomulagi sem Seðlabanki Íslands hefur boðið aflandskrónueigendum er þeim boðið að kaupa evrur á genginu 137,5, sem sagt greiða 137,5 krónur fyrir hverja evru, sem er um 23 krónum meira en skráð gengi evru, 114,7 krónur, eða 20 prósent yfir skráðu gengi. Þetta er hins vegar hagstæðari leið en aflandskrónueigendum stóð til boða í júní í fyrra þegar þeim bauðst að kaupa evrur á 190 krónur og losna þannig út úr íslenska gjaldmiðlinum. Af þessu tilefni hefur Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, þingmaður Framsóknarflokksins, gagnrýnt stjórnvöld harðlega „stjórnvöld ætla að nota tækifærið til að leysa vogunarsjóðina út með gjöfum, alla á einu bretti.“ Hann hefur fullyrt að vogunarsjóðir hafa staðið að baki „tilefnislausri og ótrúlega grófri árás“ á sig á síðasta ári, án þess að útskýra með hvaða hætti. Sigmundur Davíð sagði af sér embætti í kjölfar þrýstings eftir að leki úr panamaísku lögfræðistofunni Mossack Fonseca leiddi í ljós að hann hefði leynt verulegum hagsmunum sínum, en og eiginkona hans áttu á sínum tíma hálfs milljarðs kröfur á hendur íslensku bönkunum án þess að hann greindi frá því í hagsmunaskráningu.
Yfirlýsing fjármálaráðuneytisins um afnám hafta
Öll fjármagnshöft á einstaklinga, fyrirtæki og lífeyrissjóði verða afnumin með nýjum reglum Seðlabanka Íslands um gjaldeyrismál.
Þótt höftin hafi verið nauðsynleg hefur hlotist talsverður kostnaður af þeim, sérstaklega til lengri tíma litið. Fyrst um sinn höfðu þau töluverð áhrif á daglegt líf fólks. Atvinnulífið hefur einnig þurft að glíma við takmarkanir á fjárfestingu í erlendri mynt og skilaskyldu gjaldeyris. Einkum hefur það komið sér illa fyrir fyrirtæki í alþjóðlegum viðskiptum og sprotafyrirtæki. Þá hefur höftunum fylgt umsýslukostnaður og ýmis óbeinn kostnaður.
Þrátt fyrir þetta hefur íslenskt efnahagslíf tekið við sér á síðustu árum. Greitt hefur verið úr stórum hluta vandans sem hrunið olli. Samhliða hefur verið losað um höftin í nokkrum skrefum. Árið 2015 var áætlun um losun hafta sett fram, sem meðal annars fólst í aðgerðum til lausnar á uppgjöri slitabúa með stöðugleikaframlögum og uppboði á krónum sumarið 2016. Aðgerðirnar nú eru næsti stóri áfanginn í þeirri áætlun.
Fjármagnsflæði að og frá landinu verður nú gefið frjálst og einstaklingar, fyrirtæki og lífeyrissjóðir geta fjárfest erlendis án takmarkana. Þetta er ekki síst mikilvægt fyrir lífeyrissjóði sem þurfa að dreifa áhættu af fjárfestingum sínum. Eftir afnám haftanna standa þó eftir varúðarreglur vegna vaxtamunarviðskipta og takmarkanir á afleiðuviðskipti með íslenskar krónur, sem eru þær tegundir spákaupmennsku sem urðu til þess að snjóhengja aflandskróna myndaðist.
Afnámið felst í því að Seðlabankinn nýtir heimild í lögum um gjaldeyrismál til að veita undanþágur frá þeim takmörkunum á gjaldeyrisviðskiptum og fjármagnshreyfingum sem nú gilda. Það gerir hann með útgáfu á nýjum reglum um gjaldeyrismál. Samhliða verða gerðar smávægilegar breytingar á reglum nr. 490/2016 um bindingu reiðufjár vegna nýs innstreymis erlends gjaldeyris.
Dregið úr hættu á óstöðugleika
Samhliða afnámi hafta á innlenda aðila hefur stærsti hluti vanda sem stafað hefur af svokallaðri snjóhengju aflandskróna verið leystur með samkomulagi Seðlabanka Íslands við eigendur krónanna.
Samkomulagið snýst um að Seðlabankinn kaupir aflandskrónueignir fyrir erlendan gjaldeyri. Viðmiðunargengi í viðskiptunum er 137,5 krónur fyrir evruna, sem er um 20% yfir skráðu gengi evru síðastliðinn föstudag. Kaup Seðlabankans hafa í för með sér bókhaldslegan hagnað sem kemur á móti kostnaði vegna uppbyggingar gjaldeyrisvaraforða.
Gjaldeyrisforðinn er nú í sögulegu hámarki. Í lok febrúar nam hann um 809 milljörðum króna og hafði þá vaxið um rúmlega 220 milljarða frá því í júní 2015, þegar áætlun um losun fjármagnshafta var kynnt. Þessi styrka staða hefur náðst þrátt fyrir talsverðar endurgreiðslur erlendra lána, hækkun krónunnar og gjaldeyrisútboð í júní 2016 og gerir hún Seðlabankanum kleift að hleypa aflandskrónueignum út.
Aflandskrónueignir nema um 195 ma.kr., en munu við kaup Seðlabankans nú á eignunum verða um 105 ma.kr. Öllum aflandskrónueigendum verður boðið að eiga viðskipti við Seðlabankann á sama gengi og samkomulagið hljóðar upp á næstu tvær vikurnar. Væntingar standa því til þess að eftirstæð fjárhæð aflandskrónueigna geti lækkað enn frekar á næstu vikum.
Þær aflandskrónur sem ekki verða seldar Seðlabankanum verða áfram háðar takmörkunum þangað til lögin sem gilda um þær hafa verið endurskoðuð.
Athugasemdir