Dómarar hétu því að vera stjórnvöldum trúir og hlýðnir

Hér­aðs­dóm­arar á Íslandi voru látnir und­ir­rita dreng­skap­ar­heit allt til árs­ins 2010 þar sem þeir hétu því að vera stjórn­völdum lands­ins trúir og hlýðnir. 17 dóm­arar sem nú starfa við hér­aðs­dóm­stól­ana hafa svarið slíkan eið og telur Þórdís Kolbrún Reyk­fjörð Gylfa­dóttir dóms­mála­ráð­herra óþarft að leysa þá undan honum.

Þrí­grein­ing rík­is­valds, sjálf­stæði dóm­stóla og eft­ir­lits­hlut­verk þeirra gagn­vart öðrum vald­þáttum er á meðal grund­vall­ar­reglna íslenskrar stjórn­skip­unar. Dómarar skera úr um hvort athafnir stjórn­valda sam­rým­ist lögum og hvort lög sem Alþingi setur stand­ist stjórn­ar­skrá. Þá dæma þeir í refsi­málum sem fram­kvæmd­ar­valdið höfðar á hendur sak­born­ingum. Hin sér­staka staða dóm­ara innan stjórn­kerf­is­ins hefur verið talin kalla á að þeir njóti hárra tekna, eða eins og kjara­ráð orð­aði það í launa­á­kvörðun árið 2015, „að kjör dóm­ara verði ávallt meðal hinna bestu sem rík­is­valdið getur veitt“.  

Þrátt fyrir þetta liggur nú fyrir að allt til árs­ins 2010 voru nýskip­aðir hér­aðs­dóm­arar látnir und­ir­rita dreng­skap­ar­heit þar sem þeir skuld­bundu sig skrif­lega til að hlýða stjórn­völdum, hand­höfum fram­kvæmd­ar­valds­ins. Þetta kemur fram í svörum dóms­mála­ráð­herra við fyr­ir­spurn Jóns Þórs Ólafs­sonar, þing­manns Pírata. 

Hollustuskylda hæstaréttardómara afnumin fyrr

Orðrétt hljóð­aði dreng­skap­ar­heitið svo: „Ég und­ir­rituð/und­ir­rit­aður, sem skipuð/skip­aður hefur verið hér­aðs­dóm­ari, heiti því að vera stjórn­völdum lands­ins trú/r og hlýðin/n, halda stjórn­skip­un­ar­lög rík­is­ins og gegna af árvekni og sam­visku­semi skyldum þeim, er starf mitt og skip­un­ar­bréf leggja mér á herðar.“ 

Hæsta­rétt­ar­dóm­arar und­ir­rit­uðu sams konar eið til árs­ins 1994, en þá var holl­ustu­skyldan gagn­vart stjórn­völdum felld brott. Í dag eru dreng­skap­ar­heit hér­aðs­dóm­ara, hæsta­rétt­ar­dóm­ara og lands­rétt­ar­dóm­ara sam­hljóða og kveða ein­ungis á um að þeir fylgi stjórn­ar­skrá og gegni skyldum sínum af árvekni og sam­visku­semi.