Samtökin '78 lýsa ein­dreg­inni and­stöðu við frum­varp Sigríðar Andersen dóms­mála­ráð­herra um breyt­ingar á ákvæðum um hat­urs­orð­ræðu í almennum hegn­ing­ar­lögum. Telja sam­tökin að for­dóma­fullt fólk muni líta á það sem stuðn­ings­yf­ir­lýs­ingu frá stjórn­völdum við mál­stað þeirra.

Stundin greindi frá inni­haldi frum­varps­ins í síð­ustu viku. Verði það að lögum munu ákvæði almennra hegn­ing­ar­laga um hat­urs­orð­ræðu verða þrengd og frelsi manna til að róg­bera, smána og ógna hópum á grund­velli þjóð­ernis, lit­ar­háttar, kyn­þáttar, trú­ar­bragða, kyn­hneigðar og kyn­vit­undar mun rýmka. Þá mun ekki lengur vera refsi­vert að níða og nið­ur­lægja minni­hluta­hópa á Íslandi nema slík tján­ing sé „til þess fallin að hvetja til eða kynda undir hatri, ofbeldi eða mis­munun“.

„Við ótt­umst að fólk sem þjá­ist af for­dómum og við­hefur eða sam­þykkir hat­urs­orð­ræðu muni líta á ofan­greint frum­varp sem stuðn­ings­yf­ir­lýs­ingu frá stjórn­völdum,“ segir í yfir­lýs­ingu frá Sam­tök­unum '78. „Það eru vænt­an­lega ekki skila­boð sem rík­is­stjórn sem setur fram í stjórn­ar­sátt­mála sínum að Ísland eigi að vera ‘í fremstu röð í mál­efnum hinsegin fólks’ vill senda. Samtökin ‘78 lýsa þess vegna yfir ein­dreg­inni and­stöðu sinni við frum­varpið“.

Fram kemur í grein­ar­gerð frum­varps­ins að til­gangur þess sé að bregð­ast við tveimur dómum Hæsta­réttar Íslands frá árinu 2017 þar sem sak­fellt var fyrir brot gegn ákvæð­inu um bann við hat­urs­orð­ræðu vegna umræðu um hinseg­in­fræðslu í Hafn­ar­firði.

Segir í yfir­lýs­ing­unni að í kjöl­far frétta af frum­varp­inu hafi fjöldi félags­manna sett sig í sam­band við Samtökin ‘78 og viðrað áhyggjur sínar og óör­yggi vegna fyr­ir­hug­aðra breyt­inga. „Ofbeldi gegn minni­hluta­hópum verður ekki til í tóma­rúmi. Það er vel þekkt stað­reynd að hat­urs­orð­ræða er und­an­fari ofbeldis, en ofbeldi og ofsóknir gagn­vart minni­hluta­hópum hafa ítrekað verið settar í beint sam­hengi við hat­urs­orð­ræðu.“

Yfirlýsingin í heild sinni:

Ofbeldi gegn minni­hluta­hópum verður ekki til í tóma­rúmi. Það er vel þekkt stað­reynd að hat­urs­orð­ræða er und­an­fari ofbeldis, en ofbeldi og ofsóknir gagn­vart minni­hluta­hópum hafa ítrekað verið settar í beint sam­hengi við hat­urs­orð­ræðu. Mann­rétt­inda­dóm­stóll Evrópu hefur bent á það að umburð­ar­lyndi og virð­ing fyrir jafn­rétti og mann­legri reisn séu grund­völlur opinna lýð­ræð­is­sam­fé­laga. Þess vegna geti ekki aðeins verið rétt­læt­an­legt, heldur nauð­syn­legt að tak­marka orð­ræðu sem dreifir eða hvetur til hat­urs byggðu á umburð­ar­leysi. Í ljósi þessa hefur verið sam­staða um að tján­ing­ar­frels­inu þurfi að setja skorður til þess að vernda frelsi minni­hluta­hópa.

Núver­andi ákvæði um hat­urs­orð­ræðu (233. gr. a almennra hegn­ing­ar­laga) er svo hljóð­andi: Hver sem opin­ber­lega hæð­ist að, róg­ber, smánar eða ógnar manni eða hópi manna með ummælum eða ann­ars konar tján­ingu, svo sem með myndum eða táknum, vegna þjóð­ernis, lit­ar­háttar, kyn­þáttar, trú­ar­bragða, kyn­hneigðar eða kyn­vit­undar, eða breiðir slíkt út, skal sæta sektum eða fang­elsi allt að 2 árum.

Samtökin ‘78 börð­ust á sínum tíma fyrir því að hópum hinsegin fólks yrði bætt við ákvæðið, þ.e. að hat­urs­orð­ræða á grund­velli kyn­hneigðar (1996) og kyn­vit­undar (2014) skyldi gerð refsi­verð. Árið 2015 tóku Samtökin síðan þá ákvörðun að kæra fyrir hat­urs­orð­ræðu eftir að sér­stak­lega skað­leg umræða fór fram á opin­berum vett­vangi í tengslum við hinsegin fræðslu í grunn­skólum Hafn­ar­fjarðar. Árið 2017 féllu tveir dómar í Hæsta­rétti þar sem ein­stak­lingar voru dæmdir sekir um hat­urs­orð­ræðu gegn hinsegin fólki. Þau ummæli sem sak­fellt var fyrir voru mjög gróf, lýstu hatri á hinsegin fólki og bendl­uðu það, í öðru til­fell­inu, við barn­a­níð. Slík tján­ing grefur ekki aðeins undan frið­helgi einka­lífs þeirra sem slík orð­ræða bein­ist gegn, heldur rænir þau einnig örygg­is­til­finn­ingu.

Nú liggur fyrir stjórn­ar­frum­varp frá dóms­mála­ráð­herra þar sem eft­ir­far­andi klausu er bætt aftan við ákvæði um hat­ur­orð­ræðu: enda sé hátt­semin til þess fallin að hvetja til eða kynda undir hatri, ofbeldi eða mis­munun.

Sér­stak­lega er tekið fram í grein­ar­gerð frum­varps­ins að um við­brögð við dómunum tveimur sé að ræða og að sam­kvæmt breyttum lögum hefðu fyrr­nefndir ein­stak­lingar lík­lega ekki verið dæmdir fyrir hat­urs­orð­ræðu. Einnig er tekið fram að þrengja eigi ákvæðið þrátt fyrir að núver­andi lög um hat­urs­orð­ræðu stang­ist ekki á við tján­ing­ar­frels­is­á­kvæði 10. gr. mann­rétt­inda­sátt­mála Evrópu og þrátt fyrir að þetta frum­varp muni minnka refsi­vernd minni­hluta­hópa gagn­vart hat­urs­orð­ræðu. Í kjöl­far frétta af frum­varp­inu hefur fjöldi félags­manna sett sig í sam­band við Samtökin ‘78 og viðrað áhyggjur sínar og óör­yggi vegna fyr­ir­hug­aðra breyt­inga.

Sérstök ástæða er til þess að hafa áhyggjur af efni grein­ar­gerð­ar­innar, en eins og fram hefur komið er þessi þreng­ing á ákvæð­inu lögð til í beinu sam­hengi við nýlega dóma sem hafa fallið í Hæsta­rétti um hat­urs­orð­ræðu í garð hinsegin fólks. Við ótt­umst að fólk sem þjá­ist af for­dómum og við­hefur eða sam­þykkir hat­urs­orð­ræðu muni líta á ofan­greint frum­varp sem stuðn­ings­yf­ir­lýs­ingu frá stjórn­völdum. Það eru vænt­an­lega ekki skila­boð sem rík­is­stjórn sem setur fram í stjórn­ar­sátt­mála sínum að Ísland eigi að vera ‘í fremstu röð í mál­efnum hinsegin fólks’ vill senda. Samtökin ‘78 lýsa þess vegna yfir ein­dreg­inni and­stöðu sinni við frum­varpið.

Við munum í fram­hald­inu skrifa umsögn um frum­varpið og hvetjum önnur félaga­sam­tök og ein­stak­linga til þess að gera slíkt hið sama.