Ýmsar breytingar eru í vinnslu, á lögum og reglugerðum á vegum umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytis til að einfalda og samræma leyfisferla á sviði umhverfis- og orkumála. Eins og ráðherra nefndi þá er hann að vinna að því að ryðja burt „hindrunum, óþarfa reglubyrði og skriffinnsku“ til þess að geta ýtt undir vöxt og verðmætasköpun. Með því að einfalda regluverkið og skipulagsferla á þennan hátt er verið að veikja umhverfismats- og leyfisferla, skerða lýðræðislega ferla og samráð og grafa þannig undan grunnstoðum umhverfisréttar, varúðarreglu, dreifðu valdi og lýðræðislegri aðkomu almennings. Þetta er slæm afturför og þessu til viðbótar þarf einnig að ræða um enn víðtækari áhrif. Með slíkum laga- og reglugerðarbreytingum er verið að rækta ákveðinn hugsunarhátt og samfélagsmenningu gagnvart náttúru. Skilaboðin sem eru gefin eru „við getum gert allt sem við viljum“ og „ég á það og ég má það“.

Tvíhyggja

Sú kenning sem m.a. heimspekingurinn René Descartes hélt á lofti á 17. öld um að mannfólkið sé æðra náttúrunni og að hennar tilgangur væri að þjóna okkur hefur haft varanleg áhrif á vestræna menningu og aðskilnað manns og náttúru. Við upplifum okkur fæst vera hluti af náttúrunni, heldur er hún utan við okkur, í umhverfinu. Við mannfólkið höfum hagað okkur eftir kenningum Descartes o.fl. með því að nýta okkur náttúruna á eigin forsendum án þess að gæta að náttúrulegum hringrásum og vera hluti þeirra. Við brjótum og veikjum hringrásir. Við tökum bara en gefum ekki. Og í staðinn fyrir að taka einungis það sem við þurfum erum við að taka allt sem við getum. Skilaboðin og viðmið sem breytingar á lögum og reglugerðum á sviði umhverfis- og orkumála eru að gefa okkur eru nákvæmlega í þessum anda. Náttúran er hlutgert viðfangsefni eða vél sem við höfum vald til að ráðskast með. Eða með orðum Páls Skúlasonar heimspekings úr bókinni hans Hugleiðingar við Öskju þá erum við að skilgreina náttúru sem „leikvöll manna“. Jafnvel í baráttunni við mjög svo alvarlega stöðu loftslagsbreytinga, virðist vél- og tvíhyggjan vera áfram ráðandi. Horft er á náttúru og loftslag sem hluti sem við þurfum að sigrast á með hjálp tækninnar í staðinn fyrir að aðlaga okkur lögmálum og hringrásum þeirra. Þessi hugsunarháttur á stóran hlut í þeirri stöðu sem við mannkynið erum í dag varðandi loftslagsvána og alvarlega hnignun og mengun vistkerfa og líffræðilegrar fjölbreytni. Það er því alvarlegt mál ef stjórnvöld eru með aðgerðum sínum að viðhalda þessum gamla hugsunarhætti. Albert Einstein sagði: „Ekki er hægt að leysa vandamál með sama hugsunarhætti og olli þeim“.  

Að vera hluti af náttúrunni

Eitt af því mikilvæga sem við þurfum einmitt að gera er að breyta þessum hugsunarhætti, upplifa okkur aftur sem hluta af náttúrunni og haga okkur samkvæmt því. Jörðin okkar er vera en ekki hlutur eins og frumbyggjar heims vita. Við getum ekki stjórnað náttúrunni. 

Sem betur fer höfum við hæfileika til að endurmeta sambandið okkar við náttúruna og öðlast aftur vistfræðilega visku. Ímyndið ykkur lífið okkar í nánum tengslum og virðingu við náttúru og allt lífríkið. Hugsið ykkur ef við myndum lifa eftir frægu orðum Charles Darwin, „Kærleikurinn til allra lifandi vera er göfugasti eiginleiki mannsins.“ Að breyta okkar afstöðu til náttúrunnar og hvernig við lítum á okkar eigin stöðu í heiminum er mikilvægt ferli og undirstaða varanlegra breytinga og lausna sem geta komið okkur úr verstu afleiðingum loftslagsbreytinga og í átt að sjálfbærri þróun. Við erum nefnilega ekki varnarlaus gagnvart tengslum okkar við heiminn heldur getum við endurmetið og breytt okkar hugsunar- og lífsháttum. Og stjórnvöld í dag ættu einmitt að setja lög, reglur og viðmið sem auðvelda slíkar breytingar, sem eru í takt við tímann og endurspegla og rækta það hugarfar sem við þurfum á að halda ef við ætlum að leysa loftslags- og vistkreppuna sem ógnar okkur öllum. Og það er ekki gamla hugarfarið 20. aldar um að við getum vaðið áfram í krafti tækninnar og hugvits án þess að skilja samhengið og taka tillit til afleiðinga. 

Það er því alvarlegt á tvennan hátt að stjórnvöld séu að semja lög í anda gömlu sjónarhornanna, annars vegar vegna beinna áhrifa á umgengni okkar við náttúruna og hins vegar vegna þeirra undirliggjandi áhrifa og skilaboða sem slíkt hefur á hugarfar okkar og samfélagsmenningu. Hvetjum stjórnvöld til að gera betur og koma sér upp úr hjólförum fortíðar! Aldo Leopold, bandarískur rithöfundur, heimspekingur, náttúrufræðingur og umhverfisverndarsinni, var alveg með þetta á hreinu á fyrri hluta síðustu aldar: „Við misnotum landið vegna þess að við lítum á það sem verslunarvöru sem tilheyrir okkur. Þegar við lítum á landið sem samfélag sem við erum hluti af, getum við farið að umgangast það af kærleika og virðingu.“