Sigríður Á. Andersen þingmaður Miðflokksins fullyrti á Alþingi í liðinni viku að við værum heimsmeistarar í endurnýjanlegri orku og komin að tæknilegum þolmörkum þegar kæmi að því að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Það er rétt að Ísland nýtur einstakrar stöðu þegar kemur að endurnýjanlegri orku: raforka og húshitun byggjast nær alfarið á vatnsafli og jarðvarma. Þetta er verðmætur árangur og eitthvað sem við eigum að vera stolt af. En það er alls ekki það sama og að við séum komin að þolmörkum í loftslagsmálum.
Þvert á móti sýna tölurnar að langt er í land. Samkvæmt Umhverfis- og orkustofnun var heildarlosun Íslands, að landnotkun meðtalinni, 11 milljónir tonna CO₂-ígilda árið 2024 og jókst um 1,4% milli ára. Samfélagslosun, það er losun á beinni ábyrgð Íslands, jókst um 2%, og losun frá staðbundnum iðnaði um 4,2%. Það er því villandi að halda því fram að við stöndum svo vel að loftslagsaðgerðir skipti litlu máli. Gögn sýna að losun Íslands á mann er töluvert yfir meðaltali OECD-ríkja, þrátt fyrir hreina raforku.
Við erum rík þjóð með mikla neyslu, mikla losun á mann og mikla möguleika til að gera betur. Þegar neysla okkar er tekin með í reikninginn verður myndin enn skýrari: lífsstíll okkar er langt umfram sjálfbæra auðlindanotkun. Evrópska umhverfisstofnunin bendir á að orkuframleiðsla á Íslandi sé nær öll endurnýjanleg, en losun á mann engu að síður mikil. Græna orkan hefur meðal annars laðað hingað orkufreka stóriðju.
Að segja að við séum „heimsmeistarar“ í endurnýjanlegri orku má því ekki verða afsökun fyrir því að gera lítið úr loftslagsvandanum. Það er eins og að segja að sá sem reykir ekki þurfi ekki að huga að mataræði, hreyfingu eða svefni. Einn góður þáttur afmáir ekki allt hitt.
„Það er eins og að segja að sá sem reykir ekki þurfi ekki að huga að mataræði, hreyfingu eða svefni.“
Við eigum að geta haldið tvennu í höfðinu í einu: Já, Ísland hefur náð stórkostlegum árangri í húshitun og raforkuframleiðslu. Nei, það þýðir ekki að við séum til fyrirmyndar í heildarlosun, neyslu eða ábyrgð gagnvart loftslagsmarkmiðum.
Íslendingar vilja gjarnan sjá sig sem ábyrga þjóð í loftslagsmálum. En ábyrgðin mælist ekki í sjálfsmynd heldur í athöfnum. Hún mælist í því hvort við drögum raunverulega úr losun, verndum vistkerfi, endurheimtum votlendi, breytum samgöngum, minnkum sóun og tökum ábyrgð á því að lífsstíll okkar er orku- og auðlindafrekur.
Við erum ekki komin að tæknilegum þolmörkum ábyrgðar. Við erum komin að pólitískum þolmörkum afsakana.
Greinarhöfundur er í loftslagshópnum París 1,5 sem berst fyrir því að Ísland taki ábyrgð í baráttunni gegn loftslagsvánni.
Þegar loftslagsmál eru rædd er oft horft á heildar losun miðað við höfðatölu
Slíkur samanburður gefur þó ekki alltaf rétta mynd af framlagi Íslands til loftslagsmála á heimsvísu. Ísland hefur byggt upp eitt hreinasta orkukerfi heims, þar sem um 99,9% raforkuframleiðslu landsins kemur frá endurnýjanlegum orkugjöfum, fyrst og fremst vatnsafli og jarðvarma.
Þessi hreina orka hefur gert Íslandi kleift að framleiða orkufrekar útflutningsvörur, sérstaklega ál, með mun lægra kolefnisspori en víðast hvar annars staðar í heiminum. Álframleiðsla er ein orkufrekasta iðngrein heims og raforkan er stærsti einstaki losunarþátturinn við framleiðsluna.
Á Íslandi eru framleidd um 750–850 þúsund tonn af Áli á ári. Miðað við alþjóðlegar upplýsingar um raforkunotkun álvera og kolefnisstyrk raforkukerfa má áætla að íslensk álframleiðsla komi í veg fyrir um 5 milljón tonna CO₂ losun árlega samanborið við heimsmeðaltal.
Til samanburðar er heildarlosun Íslands innanlands af svipaðri stærðargráðu.
Með öðrum orðum má færa sterk rök fyrir því að sú CO₂ losun sem sparast á heimsvísu vegna Álframleiðslu á Íslandi sé álíka mikil eða meiri en öll losun sem verður innan íslenska hagkerfisins á einu ári.
Ávinningurinn takmarkast ekki við Ísland. Ál er lykilefni í orkuskiptum heimsins og er notað í rafbíla, rafmagnslínur, vindmyllur, sólarsellur og fjölmargar aðrar lausnir sem draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Með því að framleiða þetta hráefni með endurnýjanlegri orku stuðlar Ísland að minni losun langt út fyrir eigin landamæri.
Þótt Ísland eigi enn verk að vinna í samgöngum, sjávarútvegi og öðrum geirum er ljóst að landið hefur þegar lagt fram óvenjustórt framlag til loftslagsmála í alþjóðlegu samhengi. Ekkert ríki með tæplega 400 þúsund íbúa framleiðir jafn mikið magn af iðnaðarhráefnum framleiddum með endurnýjanlegri orku fyrir heimsmarkaðinn eða kemur í veg fyrir jafn mikla losun utan eigin landamæra.
Í loftslagsumræðunni er því mikilvægt að horfa ekki aðeins á losun sem verður innan lands heldur einnig á það hversu mikla losun Ísland sparar á heimsvísu með nýtingu hreinnar orku.
Þar stendur Ísland meðal fremstu þjóða heims.