Þjóð á heljarþröm?

Það kveður einatt við í dægurmálaumræðunni í Bretlandi, þar sem ég bý, að landið sé á heljarþröm. Í stórri skoðanakönnun á síðasta ári tóku 77% þjóðarinnar undir fullyrðingu um að Bretland væri „brotið“. Reform-flokkurinn, sem er keimlíkastur Miðflokknum heima og hefur eins og hann sogið til sín hefðbundið íhaldsfylgi, gerir þetta að vígorði sínu fyrir sveitastjónarkosningarnar í maí þar sem margir spá honum stórsigri. J. D. Vance hefur lýst sömu skoðun frá sjónarhóli MAGA í Bandaríkjunum. Kemi Badenoch, formaður Íhaldsflokksins, neitar að vísu að nota þennan orðalepp; en það er einungis vegna þess að hún óttast áminningu um að flokkur hennar stýrði landinu í heil 14 ár þar til nýlega. „Brotið“ er í eðli sínu samanburðarhugtak og í þessu tilfelli er hugmyndin sú að Bretland sé brotið í samanburði (a) við önnur sambærileg lönd og (b) eigin gullaldartíma í þátíðinni, ekki síst valdatíð Margrétar Thatcher frá 1979-1990.

Mörg jarteikn eru lögð fram til sannindamerkis um hið brotna Bretland: Aukin glæpatíðni, niðurníðsla miðborganna, þar sem fátt sé lengur að finna annað en tyrkneskar rakarastofur og veip-búllur, endalausir biðlistar í NHS-heilbrigðiskerfinu ríkisrekna og ekki síst flóðbylgja innflytjenda, jafnt löglegra sem ólöglegra en aðallega múslimskra, sem útvatnað hafi breska menningu og gert landið óþekkjanlegt og framandi innfæddum. Ég tel mig sæmilega dómbæran um margar þessara fullyrðinga þar sem ég var doktorsnemi í Bretlandi á lokaárum Thatcher-tímans (1987-1990) og flutti svo út árið 2011 og hef unnið og búið þar síðan.

Rökin með fullyrðingunni

Það er vissulega hægt að benda á ýmislegt sem aflaga hefur farið í Bretlandi á síðari árum. Ber þar auðvitað hæst Brexit sem jafnvel hörðustu talsmenn brotthvarfsins á sínum tíma kannast nú við að hafi mistekist herfilega, þó að þeir kenni að vísu Íhaldsflokknum um, sem svikist hafi um að breyta Bretlandi í Singapúr norðursins í framhaldinu, eins og lofað hafði verið. Hvort sem heldur er þá er erfitt að lýsa Brexit öðruvísi en sem efnahagslegu hryðjuverki. Yfir 60% Breta segjast nú styðja endurinngöngu, en slíkt yrði enginn hægðarleikur þar sem Bretar nytju þá ekki lengur sömu forréttinda og hörkutólið Thatcher tryggði þeim meðan þeir voru í ESB, þar á meðal að fá að halda breska pundinu og afslátt af greiðslu í sameiginlega sjóði. Þess vegna styður enginn flokkur endurinngöngu ennþá. Ekki bætti úr skák, í kjölfar Brexit, þegar Boris Johnson létti hömlum á löglegum innflutningi fólks og þrjár milljónir nýbúa bættust skyndilega við íbúatöluna í „Boris-bylgjunni“ svokölluðu.

Önnur möguleg orsök fyrir afturförinni meintu er hin dularfulla afleiðing Covid farsóttarinnar í Bretlandi sem kom mun verr niður á ungu fólki en í nokkru öðru landi í heiminum, af ástæðum sem faraldursfræðingar klóra sér í hausnum yfir. Á tveggja-þriggja ára tímabili í lok Covid fjölgaði fólki undir 35 ára aldri á örorkubótum úr 1,7 milljónum í 3,3 milljónir sem er hærra hlutfall en nokkurs staðar í sambærilegum löndum. Reiknað hefur verið út að allt að 1.000 ungmenni séu enn örorkuskráð á hverjum degi, flest hver með kvíða, þunglyndi eða „langan Covid“; en það er að sjálfsögðu ekki efnahagslega sjálfbær þróun.

Nigel Lawson, hinn litríki fjármálaráðherra Thatchers, sagði að Bretar hefðu í raun aðeins ein ríkistrúarbrögð sem væri heilbrigðiskerfið (NHS). Því miður hefur trúin á það dofnað talsvert á undanförnum árum enda happdrætti að fá tíma hjá heimilislækni og margra mánaða bið eftir sérfræðilæknum. Lífslíkur krabbameinssjúkra eru meðal þeirra lægstu í vestanverðri Evrópu, ef ekki þær lægstu. Þetta er aðeins toppurinn á óstjórn á ýmsum sviðum og því lítt öfundsverða hlutskipti Breta að hafa haft óhæfa stjórnmálamenn í forsæti ríkisstjórna, mann fram af manni. Margir bundu vonir við hinn velviljaða alþjóðalögfræðing Keir Starmer en hann hefur valdið samflokksfólki jafnt sem öðrum miklum vonbrigðum vegna ákvarðanafælni, hugsjónaþurrðar og vingulsháttar.

Rökin gegn fullyrðingunni

Á móti þessum þunglyndislegu rökum vega ýmis önnur. Bretar halda margir hverjir að múslimar séu nú þegar yfir fjórðungur þjóðarinnar, en jafnvel eftir löglegu Boris-bylgjuna og ólöglega bátafólkið er talan enn aðeins 6%. Þar að auki hafa margir bent á að fjölmenningarstefna hafi gengið betur en í flestum nágrannalöndum, ekki síst Frakklandi. Ég bjó í mörg ár í Birmingham sem er háborg „múslimavæðingarinnar“ í Bretlandi með 36% hlutfall múslima og innan við 47% hvítra. Þótt ég byggi í miðdepli borgarinnar varð ég aldrei fyrir áreitni frá neinum innflytjanda og eini glæpurinn sem ég varð nokkru sinni vitni að var þegar tveir hvítir eiturlyfjasjúklingar stungu hvor annan á hol fyrir utan dyrnar hjá mér vegna baráttu um sölusvæði. Í framhaldsskóla, sem ég stofnaði með kollegum við Háskólann í Birmingham, er langmestan stuðning og áhuga að finna frá múslimskum foreldrum sem bera djúpa virðingu fyrir kennurum og námi – og þetta endurspeglast í viðhorfum nemendanna. Einu „vandræðabörnin“, svo að notast sé við það leiðindaorð, eru einatt hvít.

Hagtölur styðja ekki heldur þá skoðun að Bretland sé efnhagslega „brotið“ í samanburði við sambærileg lönd. Nýjasta spá (að vísu fyrir Íran-stríðið) gerði ráð fyrir að hagvöxtur í Bretlandi yrði sá næsthæsti meðal G7-ríkja 2026-2027. Skólakerfið er í þokkalegu lagi líka. Bretland hefur hækkað í PISA-samanburði á síðustu árum og landið á enn 17 háskóla á lista QS yfir 100 bestu háskóla í heimi, sem er kraftaverk í svo litlu landi. Minn eigin háskóli er númer 76 á þessum lista (2026) og hefur heldur verið á uppleið en hitt, þrátt fyrir fjölgun kínverskra háskóla á listanum. Þessi jákvæðu teikn eru sjaldan tíunduð í umræðunni.

Fjölmóðarvíl

Ef ég ber Bretland dagsins í dag saman við Bretland Thatcher-áranna þegar ég var háskólanemi hér sé ég blómstrandi mannlíf miðað við grámyglu 9. áratugarins. Fólk hefur það almennt mun betra en þá þrátt fyrir „lífskjarakrísuna“ sem allir eru að tala um. En eitt hið fyrsta sem ég lærði í hagfræðiáfanga í menntaskóla var að efnahagslegar væntingar og persónuleg skynjun skiptu oft meira máli en hlutlægar hagtölur. Það er auðvelt að tala lönd niður – og allir kveinstafirnir hafa tilhneigingu til að raungerast. Á sama tíma og það vex sem trúað er á og að er hlúð fer því aftur sem bölsótast er út í daginn út og inn. Ég segi þetta ekki einungis með Bretland í huga heldur Ísland líka því að ég sé sams konar neikvæðni endurspeglast í umræðunni heima, sérstaklega á samfélagsmiðlum.

Bretar hafa löngum verið frægir fyrir kaldhæðni sína og sjálfsháð. Það eru aðalsmerki þjóðarinnar sem alls ekki má útmá. En það er stutt skref frá kaldhæðni yfir í einbert fjölmóðarvíl – og því miður virðist mér sem þetta skef sé að verða styttra og styttra.

Höfundur er prófessor í heimspeki við Háskólann í Birmingham.