Handteknir innflytjendur fluttir í afrískt fangelsi

Fáir staðir í hinu smáa afríska kon­ungs­ríki Esvatíní, sem lengi kall­að­ist Swaziland, hafa jafn ógn­vekj­andi orð­spor og Matsapha-fang­elsið, gríð­ar­stórt og ramm­gert fang­elsi úr stein­steypu og ryði fyrir utan höf­uð­borg­ina Mbabane.

„Þetta er eins og frum­skógur,“ sagði fyrr­ver­andi fangi við AFP um fang­elsið þar sem 14 menn eru í haldi eftir að hafa verið vísað úr landi frá Banda­ríkj­unum í aðgerðum Trump-stjórn­ar­innar gegn inn­flytj­endum.

Í ára­tugi hefur fang­elsið verið tákn­mynd kúg­un­ar­stefnu þessa suður-afríska ríkis og hefur reglu­lega verið notað til að þagga niður í gagn­rýnendum og aðgerðasinnum sem berj­ast fyrir lýð­ræði.

Nú, þegar Banda­ríkin vísa erlendum rík­is­borg­urum úr landi, hefur fang­elsið fengið við­bót­ar­hlut­verk sem er ekki síður áhyggju­efni, að sögn lög­fræð­inga.

Síðasta ein­veld­is­kon­ungs­ríki Afríku hefur sam­þykkt að taka á móti allt að 160 ein­stak­lingum sem vísað er úr landi frá Banda­ríkj­unum í skiptum fyrir 5,1 milljón doll­ara til að styrkja landamæra- og inn­flytj­enda­kerfi sín, sam­kvæmt samn­ingi sem AFP hefur séð.

„Lífið þarna inni er ekki auð­velt,“ sagði fyrr­ver­andi fang­inn Elvis Vusi Mazibuko, sem sat í meira en tvo ára­tugi í Matsapha fyrir rán og bíl­þjófnað.

„Það er bara sá hæf­asti sem lifir af,“ sagði þessi 64 ára gamli maður með lágum rómi við AFP og minnt­ist þess hvernig spenna magn­að­ist vegna smá­vægi­legra deilna í yfir­fullum klefum.

Fyrstu fimm ein­stak­ling­arnir sem vísað var úr landi frá Banda­ríkj­unum voru fang­els­aðir þar í júlí, en einum var síðar skilað til heima­lands síns, Jamaíka.

Stjórn­völd í Washington köll­uðu þá „sið­spillt skrímsli“ sem hefðu verið dæmdir fyrir glæpi á borð við nauðgun á börnum og morð. Lög­fræð­ingar sögðu við AFP að þeir hefðu þegar afplánað dóma sína í Banda­ríkj­unum.

Tíu til við­bótar komu í októ­ber, að sögn stjórn­valda í Esvatíní, sem segj­ast ætla að senda þá alla til síns heima.

Þeir eru í haldi án ákæru og án aðgangs að lög­fræði­að­stoð, sam­kvæmt rann­sókn AFP.

Stjórn­völd í Washington hafa einnig sent fólk sem vísað er úr landi til ann­arra Afr­íku­ríkja eins og Gana, Rúanda og Suður-Súdan.

Gegnsæir veggir 

Gam­al­reyndur fanga­vörður sagði við AFP að órói væri meðal starfs­manna vegna ein­stak­ling­anna sem vísað var úr landi frá Banda­ríkj­unum.

„Við höfum ekki fengið þjálfun í að með­höndla fanga eins og þessa,“ sagði hann með skil­yrði um nafn­leynd. „Við höfum heldur ekki bún­að­inn til þess.“

„Ef Ameríka gat ekki haldið þeim, hvað getur lítið Svasíland gert?“ spurði hann og not­aði fyrra nafn þessa land­lukta ríkis.

Matsapha-fang­els­inu er snyrti­lega skipt í álmu fyrir með­al­ör­ygg­is­gæslu og álmu fyrir hámarks­ör­ygg­is­gæslu.

Nýjar bygg­ingar, sem fjár­magn­aðar voru með samn­ingnum við stjórn­völd í Washington og þar sem ein­stak­ling­arnir frá Banda­ríkj­unum eru í haldi, eru í lág­marks­ör­ygg­is­álm­unni, sagði annar fanga­vörður.

Ólíkt eldri bygg­ing­unum þar sem fangar deila sal­ernum í svefn­sölum með kojum í röðum, eru nýju klef­arnir með sér­bað­her­bergi og upp­settum sjón­vörpum. Veggirnir eru gegn­sæir og leyfa stöðugt eft­ir­lit.

Áhyggjur eru uppi um að nýja álman gæti einnig verið notuð til að hýsa póli­tíska and­óf­menn.

„Við erum land sem hvetur ekki til póli­tískrar þátt­töku,“ sagði lög­fræð­ing­ur­inn Mzwandile Masuku, sem hefur mót­mælt brott­vís­un­unum fyrir dóm­stólum.

„Við munum sjá fleiri Svasa vistaða í þessum nýbyggðu mann­virkjum en að takast á við þau vanda­mál sem við stöndum frammi fyrir,“ sagði hann.

HandtakaEitt af ein­kenn­is­merkjum seinni for­seta­tíðar Donalds Trump er hand­tökur á götum úti, sem fram­kvæmdar eru af stór­efldri inn­flytj­enda­lög­reglu, ICE.

Mynd: AFP

„Rútína sem brýtur þig niður“ -

Þrátt fyrir að aðgangur að fang­els­inu sé undir ströngu eft­ir­liti, tókst AFP nýlega að kom­ast inn á hluta svæð­is­ins án fylgdar.

Fjórir verðir stóðu vörð við ytra hlið og vís­uðu gestum að inn­keyrslu sem var kantuð með græn­gulum blómum, kóngapálmum og fjólu­blárri slikju jak­ar­anda­trjáa.

Lengra inn á svæð­inu var þjálf­un­ar­skóli fang­els­is­mála­yf­ir­valda, þar sem fanga­verðir fyrir öll 11 fang­elsi Esvatíní eru þjálfaðir.

Í mötu­neyti starfs­manna var plast­stólum raðað fyrir framan sjón­varp sem sýndi leiki úr ensku úrvals­deild­inni.

Handan við starfs­manna­bú­stað­ina, sem sam­an­stóðu af röðum af gömlum smá­hýsum, var nýlega reistur stein­steyptur varn­ar­múr sem sagður er vera hluti af end­ur­bótum sem rík­is­stjórn Trumps fjár­magn­aði í kyrr­þey.

Í októ­ber voru yfir 1.560 fangar í fang­els­inu, sam­kvæmt heim­ild­ar­manni sem þekkir til starf­semi þess.

Mswati III kon­ungur fyr­ir­skip­aði hrað­vinnar lausnir á þessu ári til að draga úr yfir­fullum fang­elsum.

Dagur fanga hefst með sturtu klukkan 5:00 að morgni og síðan er hafra­grautur bor­inn fram klukku­tíma síðar, sagði Mazibuko, sem var lát­inn laus árið 2012.

Klukkan 7:00 eru fangar sendir til vinnu eða í kennslu­stundir.

Eftir hádeg­is­mat klukkan 12:00 er frjáls tími fram að kvöld­mat klukkan 16:00. Föngum er síðan læst inni í klefum sínum til klukkan 5:00 næsta morgun.

„Þetta er rútína sem brýtur þig niður. Þú verður að finna þína eigin ham­ingju,“ sagði hinn silf­ur­hærði Mazibuko..

Matsapha var staður sem „ég myndi aldrei óska mínum versta óvini,“ sagði hann.

Eins og mannrán

Sibusiso Nhla­batsi, fremsti mann­rétt­inda­lög­maður Esvatíní, líkir dul­ar­fullum brott­vís­unum Banda­ríkj­anna á 15 mönnum til lands síns við mann­rán.

Frá því að fyrstu fimm brott­vís­uðu menn­irnir voru fluttir frá Banda­ríkj­unum með her­flug­vél í júlí hafa yfir­völd komið í veg fyrir að lög­mað­ur­inn geti heim­sótt þá í hámarks­ör­ygg­is­fang­els­inu þar sem þeim er haldið.

Tíu til við­bótar komu í októ­ber og höfðu einnig leitað aðstoðar í gegnum ætt­ingja sína, sagði lög­mað­ur­inn í við­tali við AFP.

Brott­vís­an­irnar eru hluti af harðri stefnu Trump-stjórn­ar­innar gegn inn­flytj­endum, sem hefur leitt til þess að fjöldi fólks hefur verið fluttur til landa í Afríku og Mið-Ameríku.

„Esvatíní tekur þátt í því sem ég get kallað man­sal eða mann­rán, því það er ekki hægt að hýsa þessa brott­vís­uðu ein­stak­linga frá þriðja ríki (hér) og neita þeim um aðgang að lög­mönnum,“ sagði Nhla­batsi.

„Þeir eru fjarri fjöl­skyldum sínum, svo ætt­ingjar þeirra geta ekki komið hingað, en samt er þeim neitað um grund­vall­ar­rétt­indi,“ sagði hann.

Yfirvöld hafa gefið litlar upp­lýs­ingar um þá sem vísað hefur verið til Esvatíní, en þeir koma frá ýmsum löndum, þar á meðal Víetnam, Laos og Kúbu. Einn – frá Jamaíka – var sendur heim í sept­em­ber.

Eftir að fang­els­is­yf­ir­völd neit­uðu honum um aðgang leit­aði Nhla­batsi til Hæsta­réttar, sem í byrjun októ­ber sam­þykkti að lög­mönnum af svæð­inu skyldi leyft að heim­sækja fang­ana.

En rík­is­stjórnin áfrýj­aði úrskurð­inum og „sá aðgangur hefur ekki enn verið veittur,“ sagði Nhla­batsi, sem er á fimm­tugs­aldri.

Lögmenn hafa einnig farið fram á að dóm­stólar skyldi rík­is­stjórn­ina til að gera upp­lýs­ingar um samn­ing sinn við stjórn­völd í Washington opin­berar.

Í texta sem Human Rights Watch og sumir fjöl­miðlar birtu, og AFP hefur séð, segir að Esvatíní hafi sam­þykkt að taka við 160 brott­vís­uðum ein­stak­lingum í skiptum fyrir 5,1 milljón doll­ara til að „byggja upp getu sína í landamæra- og fólks­flutn­inga­málum“.

„Ég tel að landið hafi ein­blínt á fjár­hags­legan ávinn­ing og litið fram hjá öllum þáttum alþjóða­laga,“ sagði Nhla­batsi.

Dómskerfið sem vopn 

Fátækt og atvinnu­leysi plaga marga af 1,2 millj­ónum íbúa Esvatíní, en 58 pró­sent ungs fólks eru án atvinnu, sam­kvæmt Alþjóða­gjald­eyr­is­sjóðnum.

Ein­vald­ur­inn Mswati III kon­ungur hefur verið við völd í 39 ár og flaggar opin­skátt auði sínum með íburð­ar­miklum lífs­stíl.

Stjórn­mála­flokkar hafa verið bann­aðir síðan 1973 og þeir sem kalla eftir lýð­ræð­isum­bótum eiga á hættu að verða ákærðir fyrir hryðju­verk eða upp­reisn.

Dæmi um að „dóms­kerfið sé notað sem vopn“ í versn­andi mann­rétt­inda­á­standi var fang­elsun tveggja stjórn­ar­and­stöðu­þing­manna árið 2021, sem voru sak­aðir um að hvetja til óeirða í mót­mælum fyrir lýð­ræði, sagði lög­mað­ur­inn.

Annar þeirra – Mthand­eni Dube, sem var dæmdur í 18 ára fang­elsi – var lát­inn laus á þriðju­dag eftir að hafa beðið kon­ung­inn afsök­unar og sam­þykkt að halda ekki opin­berar ræður eða taka þátt í mót­mælum.

„Þótt annar þeirra hafi síðan beðist afsök­unar breytir það ekki þeirri stað­reynd að þeir hefðu aldrei átt að vera sak­felldir í upp­hafi,“ sagði Nhla­batsi.

Frá mót­mæl­unum 2021, þegar að minnsta kosti 37 manns létu lífið, „hefur borg­ara­legt rými minnkað, sjálf­stæði dóms­kerf­is­ins er vafa­samt og rétt­ar­rík­inu er enn ógnað,“ sagði Nhla­batsi.

Tifandi tímasprengja 

Árið 2023 var mann­rétt­inda­lög­mað­ur­inn og harður gagn­rýn­andi yfir­valda, Thulani Maseko, skot­inn til bana í morði sem olli mörgum hug­ar­angri langt út fyrir landa­mæri Esvatíní. Enginn hefur enn verið hand­tek­inn fyrir morðið.

„Ég fór að ótt­ast veru­lega um öryggi mitt eftir morðið á Thulani Maseko því ég hafði unnið náið með honum,“ sagði Nhla­batsi.

„Það sem olli mér áfalli og skelf­ingu var að hann var frið­ar­ins maður. Og ég veit fyrir víst að ríkið vissi líka að hann hvatti aldrei til ofbeldis í neinni mynd,“ sagði form­legi en vina­legi lög­mað­ur­inn.

Esvatíní þarfn­ast umbóta, þar á meðal að hverfa frá kerfi undir kon­ung­dómi og vernd­ar­stefnu sem grefur undan rík­is­fjár­málum, sagði hann.

„Þetta er ekki sjálf­bært,“ sagði Nhla­batsi og lýsti örvænt­ing­unni eftir atvinnu sér­stak­lega sem „kalli á hjálp, tif­andi tíma­sprengju.“