Vofan af því að mannkyninu hefur mistekist að hefta losun gróðurhúsalofttegunda vofir yfir loftslagsviðræðum í Brasilíu, eftir að Sameinuðu þjóðirnar staðfestu að nú væri öruggt að hlýnun jarðar myndi „fara fram úr“ 1,5 °C og að erfið barátta væri fram undan við að lækka hitastigið aftur. 

Alþjóðleg spenna, efnahagsleg óvissa og ríkisstjórn Donalds Trump í Bandaríkjunum, sem er andsnúin loftslagsvísindum, hafa beint pólitískri athygli frá því að takast á við mengun af völdum jarðefnaeldsneytis og umhverfiseyðingu sem knýr hlýnunina áfram. Engu að síður eru vonir bundnar við verðlækkun á tækni tengdri sólarorku.

Þetta ár stefnir í að verða eitt það allra hlýjasta sem mælst hefur og lýkur þar með meira en áratug af fordæmalausum hita, að því er Sameinuðu þjóðirnar lýstu yfir í dag.

„Hin ógnvænlega hrina óvenjulegs hitastigs hélt áfram árið 2025, sem stefnir í að verða annað eða þriðja hlýjasta árið sem mælst hefur,“ sagði Alþjóðaveðurfræðistofnunin í uppfærslu á ástandi loftslags á heimsvísu sem gefin var út fyrir loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna, COP30, sem haldin verður í Brasilíu í næstu viku.

Óumflýjanlegt að fara yfir 1,5 gráðu hlýnun

Í ljósi lítils metnaðar í loftslagsmálum og áframhaldandi aukningar í losun, viðurkenndi Antonio Guterres, aðalritari Sameinuðu þjóðanna, nýlega að það væri nú óumflýjanlegt að farið yrði yfir 1,5 °C markið á næstu árum. Guterres ávarpaði leiðtoga á COP30-ráðstefnunni í borginni Belem í Amasón-frumskóginum í Brasilíu í dag, við upphaf ráðstefnunnar. Helmingi færri leiðtogar ríkja heims munu sækja ráðstefnuna núna en í fyrra. Bandaríkin sniðganga hana.

Heimurinn hefur „brugðist“ loforði sínu um að halda hlýnuninni undir 1,5°C, sagði Guterres við leiðtogana og varaði við meiri kostnaði og eyðileggingu fyrir allar þjóðir.

Guterres sagði að áratuga tafir og afneitun þýddu að „okkur hefur mistekist að tryggja að við höldum okkur undir 1,5 gráðu“ hlýnun frá því fyrir iðnbyltingu, sem er metnaðarfyllsta markmið Parísarsamkomulagsins.

„Þetta er siðferðisbrestur – og banvæn vanræksla,“ sagði hann og bætti við að heimurinn gæti enn lágmarkað skaðann með hraðari aðgerðum eins og að hætta notkun jarðefnaeldsneytis.

Í vikunni lagði hann áherslu á að heimurinn mætti ekki gefast upp á öruggara markmiði Parísarsamkomulagsins.

„Leiðin að lífvænlegri framtíð verður brattari með hverjum degi. En það er engin ástæða til að gefast upp,“ sagði hann fyrr í vikunni.

Vísindamenn segja að hver tíundi úr gráðu yfir 1,5 °C auki hættuleg og kostnaðarsöm áhrif – svo sem þurrka, hita, gróðurelda og flóð – um leið og hættan á að ná stórfelldum vendipunktum eykst.

Loftslagsvísindamaðurinn Johan Rockström, forstjóri Potsdam-stofnunarinnar fyrir rannsóknir á loftslagsáhrifum, sagði að mannkynið stæði nú frammi fyrir kannski 50 til 70 árum yfir 1,5 °C áður en hugsanlega tækist að lækka hitastigið aftur.

„Það þýðir með nánast hundrað prósent vissu að við munum eiga mjög erfiða tíma áður en það batnar hugsanlega,“ sagði hann við AFP.

„Lýsa yfir mistökum“

Parísarsamkomulagið um loftslagsmál frá 2015 miðaði að því að takmarka hnattræna hlýnun við „vel undir“ 2 °C frá því sem var fyrir iðnbyltingu (1850–1900) – og 1,5 °C ef mögulegt væri.

Þótt framúrkeyrsla – þróun hitastigs sem fer yfir 1,5 °C áður en það lækkar aftur – sé ekki nýtt hugtak í vísindum, hefur mörgum leiðandi aðilum í loftslagsmálum verið órótt við að ræða það.

„Ég vildi ekki gefa í skyn að það væri í lagi ef við færum fram úr,“ sagði Patricia Espinosa, fyrrverandi yfirmaður loftslagsmála hjá Sameinuðu þjóðunum, við AFP fyrr á þessu ári.

„Ég vildi halda mjög, mjög fast í það.“

Til að lágmarka eða forðast framúrkeyrslu sagði Milliríkjanefnd um loftslagsbreytingar (IPCC) að losun þyrfti að ná hámarki um 2020 og minnka um helming fyrir 2030.

Um miðjan áratuginn heldur losun áfram að aukast og hitastig sömuleiðis, en árið 2024 er fyrsta heila árið yfir 1,5 °C.

Þannig að skilaboðin eru að breytast.

„Það fyrsta sem við þurfum að koma heiðarlega á framfæri við mannkynið, en einnig við alla stjórnmálaleiðtoga heims sem koma saman í Belem, er að við verðum að lýsa yfir mistökum,“ sagði Rockström, sem var meðal þeirra vísindamanna sem Guterres ráðfærði sig við fyrir COP30 í Brasilíu.

En þetta eykur aðeins á brýna þörf fyrir aðgerðir, sagði hann, þar sem meiri hlýnun eykur áhættu fyrir fæðukerfi, ferskvatn og alþjóðlegt öryggi.

„Það eru engar vísbendingar um að við getum aðlagast neinu yfir tveimur gráðum á Celsíus,“ sagði Rockström. Yfir 3 °C myndi þýða „hamfaraástand“ fyrir milljarða manna, bætti hann við.

IPCC hefur varað við því að ef farið er yfir 1,5 °C markið sé hætta á víðtækri bráðnun fjallajökla og ísskjölda sem innihalda nóg af frosnu vatni til að hækka yfirborð sjávar um marga metra.

Kóralrif í hitabeltinu, sem eru uppeldisstöðvar fyrir verulegan hluta sjávarlífs og mikilvæg fyrir lífsviðurværi um 200 milljóna manna, eru líklega þegar að ná vendipunkti, samkvæmt nýlegum rannsóknum.

En það er enn margt óþekkt, þar á meðal hversu lengi þessi kerfi gætu þolað framúrkeyrslu.

Neikvæð losun

Til að snúa stöðunni við sagði Guterres að heimurinn þyrfti að ná hámarki losunar „tafarlaust“, flýta fyrir umskiptum yfir í endurnýjanlega orku og vernda skóga og höf, sem gegna lykilhlutverki við að draga í sig kolefni úr andrúmsloftinu.

Eftir að hafa náð kolefnishlutleysi fyrir 2050 þarf heimurinn einnig að beita hratt aðferðum til að fjarlægja kolefni úr andrúmsloftinu.

Rannsóknir frá Climate Analytics benda til þess að gríðarleg útbreiðsla ódýrrar grænnar tækni eins og sólar- og vindorku þýði að hægt væri að fasa út jarðefnaeldsneyti fyrr en búist var við, og að lokum yrði hlýnun færð aftur niður í 1,2 °C fyrir árið 2100.

En þeir sögðu að metnaðarfyllstu alþjóðlegu loftslagsaðgerðirnar þýddu líklega framúrkeyrslu um að minnsta kosti 1,7 °C í áratugi.

Til að lækka hitastig þarf að nota umdeilda tækni – til að fanga kolefnislosun við upptökin eða fjarlægja CO2 varanlega úr loftinu – sem er ekki enn í notkun í stórum stíl.

Það byggir einnig á því að skógar og höf haldi áfram að draga í sig helming allrar CO2-mengunar.

En það gæti þegar verið að breytast.

Í október tilkynnti Alþjóðaveðurfræðistofnunin um metaukningu á magni CO2 í andrúmsloftinu og lýsti yfir „verulegum áhyggjum“ af því að land og höf væru að verða síður fær um að draga í sig koltvísýring.

„Heildarmyndin bendir til þess að það verði sífellt erfiðara að treysta á að vistkerfi jarðar taki upp kolefnið,“ sagði Bill Hare hjá Climate Analytics.

„Við erum nú komin á mjög hættulegan stað.“