„Fullkomlega ónothæft hugtak“

„Þetta er svo fárán­leg og til­gangs­laus sundr­ung. Því það er verið að setja allt of mikið af hug­tökum undir eitt orð og flytja það inn í ein­hverju menn­ing­ar­stríði sem hefur aldrei verið hér í gangi.“

Þetta segir ráð­gjaf­inn Karen Kjart­ans­dóttir spurð út í þá umræðu sem sprottið hefur upp um hug­takið „vók“ síð­ustu daga.

Hún telur að það hafi verið von­laust að flytja inn svona flókið hug­tak úr annarri menn­ingu. „Ég held að það hafi bara aldrei virkað á Íslandi. Mér finnst þetta ekki við­eig­andi hér. Ég verð eig­in­lega að segja það. Við erum alveg nógu lítið og upp­lýst sam­fé­lag til að geta tekið umræð­una á ein­hverjum dýpri grunni – og haft fleiri núansa í henni.“

Mikil umræða spratt um hug­takið „vók“ eftir að rit­höf­und­ur­inn Hall­grímur Helgason og Sólveig Anna Jóns­dóttir, for­maður Eflingar, tók­ust á um það á Sam­stöð­inni á dög­unum. „Mér fannst bæði Sólveig og Hall­grímur hafa rétt fyrir sér – en þau höfðu líka bæði rangt fyrir sér,“ segir Karen. „Vegna þess að þau bara skildu orðið öðru­vísi. Þetta er sitt hvort hug­takið fyrir þeim, þótt það sé sama orðið.“

Hugtakið hefur verið vopnvætt

Karen segir hug­takið „vók“ klár­lega hafa verið vopn­vætt af ákveðnum hug­mynda­fræði­legum öngum. Til dæmis hafi fólk vinstra megin við miðju notað það til að smána hug­myndir sem því fannst ekki nógu kór­réttar, upp­lýstar og vel orð­aðar. „Mér fannst það oft mjög grimmd­ar­legt. Fólk verður að fá tæki­færi til að skipta um skoðun, gera mis­tök og eiga sam­skipti. Og núna er verið að nota þetta á móti. Það er svo oft verið að gera fólki upp ein­hverjar skoð­anir.“ 

Karen nefnir að hug­takið hafi verið vopn­vætt mikið í Banda­ríkj­unum og bendir á að þetta geti verið mjög sniðug leið til að afvega­leiða umræð­una. „Að fá fólk til að tala um brjál­æð­is­lega flókið hug­tak sem allir skilja á sinn hátt­inn – því þá er fólk síður að ræða efna­hags­mál, umhverf­is­mál, hús­næð­is­mál, heil­brigð­is­mál og önnur vanda­mál sem þarf að taka á. Og eru flókn­ari fyrir stjórn­völd.“ 

Hún leggur til að fólk velji orð sín betur og tali frekar um það sem það meini. „Ekki að setja upp ein­hverja sundr­andi hatta og hug­tök sem eiga enga sam­leið í íslensku sam­fé­lagi og menn­ingu. Heldur reyna að hreinsa umræð­una úr þessum frösum sem eru bara til þess að sundra fólki.“ 

Karen segir aðspurð að ef til vill væri hægt að draga þann lær­dóm af umræðu síð­ustu daga að ein­falda raun­veru­leik­ann ekki um of. „Vók er full­kom­lega ónot­hæft hug­tak af því það er verið að nota þetta sem hatt yfir allt sem þér mis­líkar eða allt sem þér finnst gott. Það verður eitrað hug­tak því í þessu felst oft svo mikil dyggða­skreyt­ing og hroki og vits­muna­legur fanta­skapur. Á meðan við ættum bara að leyfa okkur að eiga dýpri og upp­lýst­ari sam­töl og nota fleiri orð.“

Hún leggur til að fyrir nei­kvæð­ari merk­ingu orðs­ins væri hægt að nota orð eins og dyggða­skreyt­ingu eða hroka. En hinn skiln­ing­inn orð svo sem mannúð, sam­kennd, til­lits­semi og umburð­ar­lyndi.