Ásgeir Jónsson endurskipaður seðlabankastjóri – Staðan ekki auglýst

Ásgeir Jónsson, sem Katrín Jak­obs­dóttir for­sæt­is­ráð­herra skip­aði í emb­ætti seðla­banka­stjóra árið 2019, mun gegna starf­inu áfram næstu rúmu fimm árin.

Frá þessu er greint á vef RÚV en skip­un­ar­tími Ásgeirs rennur út 20. ágúst næst­kom­andi og for­sæt­is­ráð­herra hefði þurft að greina honum frá því að staðan yrði aug­lýst með sex mán­aða fyr­ir­vara. Það var ekki gert og því er Ásgeir sjálf­krafa skip­aður áfram til að gegna emb­ætt­inu, nú fram í ágúst­mánuð 2029. 

Ásgeir var for­seti hag­fræði­deildar Háskóla Íslands áður en hann var skip­aður seðla­banka­stjóri. Hann var einn af fjórum umsækj­endum um starfið sem taldir voru mjög hæfir, en hinir voru Gylfi Magn­ús­son, Jón Dan­í­els­son og Arnór Sig­hvats­son. Allir menn­irnir fjórir hafa dokt­ors­próf í hag­fræði. 

Næstum annar hver Íslendingur vantreysir Seðlabankanum

Traust til Seðla­banka Íslands hefur minnkað hratt á síð­ustu árum. Í könnun Maskínu í nóv­em­ber í fyrra kom fram að alls beri 47 pró­sent lands­manna lítið traust til Seðla­banka Íslands. Van­traust á bank­ann hefur ekki mælst svo mikið síðan á árinu 2012, eða fyrir ell­efu árum síðan. Á tveimur árum hefur van­traust á Seðla­bank­ann farið úr því að mæl­ast 16 pró­sent í áður­nefnda tölu, 47 pró­sent. 

Einungis 23 pró­sent lands­manna sögð­ust bera mikið traust mikið traust til bank­ans en í des­em­ber 2021 sögð­ust 54 pró­sent aðspurðra treysta honum vel. Áratugur var síðan að svo lágt hlut­fall lands­manna svar­aði því til að hann treysti Seðla­bank­anum svo lítið. 

Kjós­endur stjórn­ar­flokk­anna þriggja: Vinstri grænna, Sjálf­stæð­is­flokks og Fram­sókn­ar­flokks, treystu Seðla­bank­anum mun betur en kjós­endur ann­arra flokka. Á meðal kjós­enda stjórn­ar­flokk­anna mæld­ist mikið traust á bank­ann á bil­inu 38 til 46 pró­sent en hjá kjós­endum ann­arra flokka er það á bil­inu níu til 27 pró­sent. Mest er van­traustið hjá kjós­endum Fólks flokks­ins og Sós­í­alista­flokks­ins þar sem 70 til 75 pró­sent treysta Seðla­banka Íslands lítið.

Það átti að auglýsa stöðu Más

Ásgeir tók við starf­inu af Má Guð­munds­syni, sem sat sem seðla­banka­stjóri frá 2009 til 2019. Þegar Már hafði setið í fimm ár lá fyrir Alþingi ósam­þykkt frum­varp um breyt­ingar á Seðla­banka Íslands. Í frétta­skýr­ingu í Kjarn­anum frá þessum tíma var greint frá því að í febr­úar það ár, nánar til­tekið 19. febr­úar 2014, hefði Bjarni Bene­dikts­son, þá fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra, til­kynnt Má að staða hans yrði aug­lýst til umsókn­ar. Heim­ild var fyrir því þá líkt og nú að láta skipun Más end­ur­nýj­ast sjálf­krafa um önnur fimm ár þar sem seðla­banka­stjórar mega sitja tvö fimm ára tíma­bil. Þessi dagur í febr­úar var síð­asti dag­ur­inn sem Bjarni gat ákveðið að aug­lýsa stöð­una. Dag­inn eftir hefði ráðn­ing Más end­ur­nýj­ast sjálf­krafa sam­kvæmt lög­um.

Þetta gerð­ist þremur dögum eftir að þáver­andi for­sæt­is­ráð­herra, Sig­mundur Davíð Gunn­laugs­son, fór í frægt sjón­varps­við­tal við Gísla Martein Bald­urs­son á RÚV þar sem hann sagð­ist um nokk­urt skeið hafa verið ósam­mála mörgu í stefnu Seðla­bank­ans og að það væri mik­il­væg­ara að standa vörð um sjálf­stæði hans ef önnur rík­is­stjórn en sú sem hann leiddi væri við stjórn­völ­inn.

Már Guð­munds­son var á end­anum end­ur­skip­aður í stól seðla­banka­stjóri í ágúst 2014 og boð­aðar breyt­ingar á yfir­stjórn Seðla­bank­ans gengu ekki í gegn. 

Talaði um afnám verðtryggingar

Í síð­ustu mæl­ingu Maskínu áður en að Már hætti, sem var fram­kvæmd í apríl 2019, sagð­ist fjórð­ungur treysta bank­anum vel en 37 pró­sent treystu honum litið. Eftir að Ásgeir tók við lag­að­ist staðan hratt og traust til Seðla­banka Íslands fór í met­hæðir. Í des­em­ber 2021 mæld­ist van­traust á hann ein­ungis tólf pró­sent og í sept­em­ber árið eftir sögð­ust 54 pró­sent lands­manna að þeir treystu bank­anum mikið.

Á þessum árum voru stýri­vextir í lág­marki, þeir fór lægst í 0,75 pró­sent vorið 2021. Peningar voru ódýr­ari en nokkru sinni fyrr í Íslands­sög­unni og kaup­máttur jókst gríð­ar­lega, meðal ann­ars vegna þessa. Lands­menn færðu sig í stórum stil yfir í óver­tryggð lán meðal ann­ars vegna þess að Ásgeir hvatti til þess opin­ber­lega.

Í við­tölum greindi hann frá því að í fyrsta sinn væri það „raun­veru­legur val­kostur fyrir heim­ilin að skipta yfir í nafn­vexti og þannig afnema verð­trygg­ing­una að eigin frum­kvæði af sínum lánum“. Afleið­ingin varð sú að hlut­fall óverð­tryggðra lána fór úr því að vera um 30 pró­sent allra íbúð­ar­lána fyrir kór­ónu­veiru­far­aldur í að vera yfir helm­ingur allra lána þegar stýri­vextir fóru að hækka á árinu 2021. 

Allt breyst á skömmum tíma

Síðan hefur orðið algjör kúvend­ing á Íslandi. Verð­bólga hefur verið mikil um langt skeið og mælist í dag 6,7 pró­sent. Til að takast á við þessa stöðu hefur Seðla­banki Íslands ítrekað hækkað stýri­vexti og þeir standa nú í 9,25 pró­sent. Vegna þessa hafa íbúða­lána­vextir á óverð­tryggðum lánum farið úr því að vera á milli fjögur og fimm pró­sent í að vera um og yfir ell­efu pró­sent. Mán­að­ar­leg greiðslu­byrði slíkra lána hefur í mörgum til­vikum tvö­fald­ast. Kaup­máttur launa hefur nú dreg­ist saman að minnsta kosti fimm árs­fjórð­unga í röð og vaxta­greiðslur heim­ila á fyrri hluta árs­ins 2023 voru 22,5 millj­örðum krónum hærri en á sama tíma­bili árið áður.

Heimili lands­ins hafa fyrir vikið flúið í stórum stíl aftur í verð­tryggð lán. Þau hafa þann kost að greiðslu­byrðin er lægri en þann van­kant að verð­bætur leggj­ast á höf­uð­stól lána í mik­illi verð­bólgu. Í byrjun síð­asta árs voru tæp­lega 44 pró­sent íbúða­lána heim­ila lands­ins, sem eru í heild­ina rúm­lega 2.576 millj­arðar króna, verð­tryggð. Í lok þess var hlut­fallið komið í 51 pró­sent.