„Það er mér ein­stök ánægja að kynna þessa bók, Bærinn brennur: Síðasta aftakan á Íslandi, vegna þess að eig­in­manni mínum, Eggerti Þór Bern­harðs­syni, sem lést svip­lega fyrir sjö árum síðan, var efnið hug­leikið og hann bað mig um að skrifa hana,“ segir Þórunn Jarla Valdi­mars­dóttir. 

Bæði eru menntuð sagn­fræð­ingar, hann ein­beitti sér að 20. öld­inni en hún lá meira yfir 18. og 19. öld, svo þetta efni heyrði betur undir hana en þetta er 26. bókin eftir hana. „Ég hef líka skrifað skáld­skap af því mér leið­ist að vera alltaf í sama form­inu,“ útskýrir hún.  

Það er saga að segja frá því hvers vegna efnið var eig­in­manni hennar heitnum hug­leikið. „Hann var pró­fessor í sagn­fræði og mik­il­virkur að gera allt mögu­legt. Kannski eru fræg­ustu bæk­urnar hans bragga­bókin Undir báru­járns­boga og Sveitin í sál­inni sem hann var nýbú­inn að gefa út, ægi­lega glaður, þegar hann dó eins og hendi væri veifað. Kannski var dálítil lækna­hræðsla sem lá að baki því að hann frestaði því að fara til læknis. Hann var dauð­þreyttur. Maður verður að muna að hvíla sig, það er líka vinna að sofa, sofa, sofa. Það verður maður að gera þegar maður er kom­inn á miðjan aldur eða síð­aldra eins og ég.“

Hryllileg morð

„Málið er að þetta fræga mál, sem er ekk­ert smá mál, er engin smá Íslend­inga­saga. Hrylli­lega ógeðs­leg morð sem voru framin í gróða­skyni, ein­hvern veg­inn trekktu krakk­arnir sig upp í hatur. Agnes var 33 ára og þau Sigríður og Friðrik voru 17 til 18 ára. Friðrik var hinn bók­staf­legi morð­ingi. Karl­arnir halda á vopn­inu en kon­urnar eggja og þannig var það algjör­lega í þess­ari sögu. Svo kveiktu þau í bænum og helltu lýsi yfir líkin.

Natan var nokkuð ríkur og þau héldu að hann ætti heil­mikið gull því hann var dug­legur að lækna í nokkrum sýslum, en það vildi svo til að sauða­maður var staddur á bænum af til­viljun: Pétur Jónsson kall­aður Fjár­dráps-Pétur því hann hafði látið plata sig, hann var ein­feldn­ingur virð­ist vera, það var stríð milli bænda og þeir öttu kjánum út á forað ein­hvern veg­inn. Myrti fé. Ok, hann var ekki góður maður, hann Fjár­dráps-Pétur, en hann var bara staddur þarna og af hverju myrða hann líka? Þetta er ótrú­lega ógeðs­legt. 

En lyk­ill­inn að því að Eggert minn fékk áhuga á þessu máli, er að bróðir Natans sem var myrtur, Guð­mundur Ket­ils­son, var feng­inn til að taka krakk­ana af lífi. Björn Blöndal sýslu­maður rann­sak­aði þetta mál ótrú­lega vel, hélt tutt­ugu dóm­þing víða um sýsl­una, fletti ofan af alls konar óþverra­skap og lög­leysu. Hann vildi spara fyrir lands­sjóð, eins og góðir sýslu­menn gera, það var svo djöf­ulli dýrt að kaupa böðul til lands­ins, þannig að hann gerði í raun eins og gert er á mið­öldum. Hefnd­ar­skyldan var þannig, og er þannig enn þar sem hún er enn í gildi í heim­inum, að nán­asti karl­maður á að fara og hefna. Það getur ekki verið til­viljun að hann beinir þess­ari ótrú­lega erf­iðu bón til bróður Natans sem er auð­vitað í sárum og bil­aður eftir að hafa misst bróður sinn sem honum þótti vænt um. Það er erfitt að segja nei við sýslu­mann­inn og hann gerði þetta. Fór í sex daga heim til sýslu­manns í Hvamm í Víðidal til að æfa sig. Öxin var flutt inn. 

Eggert minn lenti í því ell­efu ára gam­all að það var opnuð fyrir hann bók í afmæli þar sem honum var sýnt að langa­langafi ömmu hans bauðst til að vera böð­ull. Það býðst eng­inn til að vera böð­ull. Þetta var nátt­úr­lega bara fjöl­mæli, níð og ógeð. Þannig að það brann í honum skömm og hann þráði að leið­rétta þetta mál sem sagn­fræð­ingur. Það var hvötin að þessu.“ 

Reyndi að leiðrétta rangfærslur

„Það var böð­ull í Eyja­firði sem hýddi það af hysk­inu sem var ekki sent til Kaup­manna­hafnar í tukt­hús eða tekið af lífi held ég. Hann bauðst til að gera það fyrir tóbaks­pund. Auðvitað þáði Blöndal það ekki, það verður að halda virð­ingu sinni. 

Þetta var hrylli­leg aftaka, bændur stóðu í hring, kall­aðir til að bera vitni. Sumir komu heim svo lam­aðir að þeir gátu ekki talað í sól­ar­hring. Þeir bera heim í hvern ein­asta bæ í þremur hreppum hryll­ing­inn heim til kvenna og barna og allra, svo að allir reyni að halda sig á strik­inu og innan, fari ekki yfir lín­una og allt það.

Eggert skrif­aði um þetta grein og rann­sak­aði.  Lyk­il­at­riðið í þess­ari sögu er að sagna­menn byggðu á slúðri, eða sem sagt sögu­sögnum. Með því að hafa aðgang að þjóð­skjölum og dóma­bók get ég sýnt fram á hvað sann­leik­ur­inn breyt­ist hratt og hvað fantasía þjóðar fer fljótt að setja lit á málið. 

Aftakan fór fram 1830 og morðið tveimur árum fyrr. Á þeim tíma var skrifuð svokölluð fljóta­skrift og það tekur sagn­fræð­ing langan tíma að setja sig inn í skrift­ina til að geta lesið af nokkru öryggi skjöl frá þessum tíma. Þess vegna vant­aði sagn­fræð­ina og skjala­hlið­ina á þetta mál. 

Afkom­andi Blöndals sýslu­manns hafði sam­band við mig, indælis kona, og sagð­ist hafa kvalist síðan hún var barn og sá mynd­ina Agnesi vegna þess að Blön­dal­inn úr Blöndu­dal, sá sem er faðir Blön­dal­anna úr þessum lands­hluta, hafi verið vondur maður eins og hann er gerður í mynd­inni. Það er er auð­vitað verið að gera töff hand­rit. Auðvitað skilur maður þetta allt saman, en hinir sem hafa gaman af skáld­skap verða líka að skilja að það er fólk í kringum hverja ein­ustu aftöku mann­orðs­ins. Þar eru fjöl­skyldur og það er sak­laust fólk og allt þetta. Ég segi bara við fólk núna, því mér er þetta svo hug­leikið, allt í lagi, tölum bara illa um náung­ann svona út í loftið en ekki svart á hvítu.“ 

Bað hana um að skrifa bók

„Eggert skrif­aði greinar og flutti erindi um málið og hann bað mig um að skrifa bók. Heim­ild­irnar voru í stórum kassa við hlið­ina á mér, sam­an­safn, allt útskrifað. Ég skil­aði þessu öllu inn á Þjóð­ar­bók­hlöðu og þar geta allir sem hafa meiri og dýpri áhuga á mál­inu kom­ist í frum­heim­ildir og heim­ilda­safnið mitt. 

Mér finnst sem reyndur bóka­blesi gott að segja fólki frá því að þó að það sé auð­vitað ofsa­lega strangt vinnu­sið­ferði á Íslandi, en þegar þú ert að vinna svona fína vinnu eins og að semja vinnur maður ekk­ert af viti nema fjóra tíma á dag. Ef maður keyrir sig út og vinnur fimm til sjö tíma á dag þá kemur lang­þreyta, bólga, ein­hver veik­leiki. Það eru þrjú ár liðin frá síð­ustu bók, Skúla fógeta. En það er dálítið síðan þessi bók var full­skrifuð. Jólin koma eins og fal­l­öxi, það er oft erfitt fyrir höf­und: á ég að keyra þetta út núna eða bíða eitt ár í við­bót? Það er ein­hvern veg­inn svo­leiðis. 

Þannig að það liggur mikil vinna bak við þetta verk. Síðan er ekk­ert leið­in­legt að eld­ast. Ég er nýorðin lög­legt gam­al­menni, 67 ára. Það tekur sagn­fræð­ing heila ævi að fá til­finn­ingu fyrir for­tíð­inni því hún er svo ólík okkar. Það er ótrú­legt hvað breyt­ist margt á hverri öld. Það er ekki eitt­hvað eitt sam­fé­lag í gamla daga, það breyt­ist á hverri ein­ustu öld. 

Þegar ég var ung þá voru ein­hverjir hippa­tímar og börnin máttu ekki smakka nein eit­ur­lyf því þá var það kallað flótt­inn úr raun­veru­leik­anum. Ég hef nú aldrei verið hrædd við að prófa neitt. Ég er óhræddi dreng­ur­inn. En mér hefur alltaf fund­ist sagn­fræði vera besti flótt­inn frá raun­veru­leik­anum. Og auð­vitað bók­menntir líka, tón­list og allt sem tekur okkur burt. Þó að raun­veru­leik­inn geti verið alveg dásam­legur. Svo kalla ég í gríni sagn­fræð­ina fjórðu vídd­ina. Hún gefur manni sjálfs­traust af því að það er erfitt að skilja þennan heim. Svo þegar maður er orð­inn 100 ára og loks­ins far­inn að skilja pínu­lítið þá bara búmm er manni kippt burt og næsti þarf að taka við. Það er svo auð­velt og fal­legt að elska börn því að þau eru fram­tíðin.“

 Gleður að hafa stutt manninn út yfir gröf og dauða

„Ég var gift kona í 34 ár og ég held að hjóna­bands­sátt­mál­inn sé: þar til dauð­inn aðskilur ykkur. Ég er svo­lítið ánægð að hafa upp­fyllt ósk Eggerts og gert þetta. Þetta var hreint ekki leið­in­legt. Og ég er komin með miklu betra þol fyrir hryll­ingi síðan ég varð 50 ára og eldri. Það er ótrú­lega fal­legt og gleður mig mikið að hafa stutt og elskað mann­inn minn út yfir gröf og dauða, alla leið hingað.

Svo veit ég bara að dóma­bækur og öll þessi dóm­þing og allt þetta mál er svo krökkt af lífi, ótrú­lega fal­legum sam­fé­lags­s­lýs­ingum, litlum krókum og kimum. Ég held að þetta sé alveg ein­stök heim­ild sem ég byggi að mestu leyti á. Við höfum svo gott af því að fara aftur í þessa tíma því maður bætir böl með öðru verra. Það lækkar í okkur aum­ingja­skap­inn að átta okkur á hvað þetta var hart sam­fé­lag og ofboðs­lega erfitt á margan hátt.

Kynlíf og hryll­ingur er það sem fólki finnst mest spenn­andi, eins og vin­sældir þess­arar sögu sýnir. Svo segi ég bara gleði­leg jól, ég vona að þið sofið vel á jóla­nótt, þegar þið eruð að lesa mig.“