Virkjun í Svartá, sem rennur af hálend­inu inn í Bárð­ar­dal í Þing­eyj­ar­sveit fyrir norðan, mun „raska sér­stæðu lands­lagi sem má ætla að hafi sér­stakt upp­lif­un­ar­gildi“, skerða varp­svæði fugla­teg­unda á válista og eyða óvenju­líf­legu vist­kerfi í vot­lendi, sam­kvæmt mats­skýrslu Skipu­lags­stofn­unar.

Fram­kvæmda­að­il­arnir, SSB orka, höfðu hins vegar metið sem svo að umhverf­is­á­hrifin væru „óveru­leg eða nokkuð nei­kvæð“. Í skýrslu Verkís um virkj­un­ina, sem fram­leiða á 9,8 megawött raf­orku, var „það nið­ur­staðan að Svart­ár­virkjun sé ekki lík­leg til að hafa umtals­verð umhverf­is­á­hrif í för með sér“. 

Alþjóðlega mikilvægt fuglasvæði

Skipu­lags­stofnun leggur fram allt annað mat í dag. Skipu­lags­stofnun segir efn­is­tök í frum­mats­skýrslu fram­kvæmda­að­il­ans „kasta rýrð á trú­verð­ug­leika mats­skýrsl­unnar“, ekki síst þegar kemur að áhrifum á húsendur. Meðal ann­ars er talið lík­legt að búsvæði húsanda rýr­ist að gæðum og skerð­ist, en þau eru afar tak­mörkuð og segir Skipu­lags­stofnun að fram­kvæmdin hafi „áhrif á heild­ar­stofn húsanda á Íslandi og þar af leið­andi í Evrópu“. Þá er, sam­kvæmt stofn­un­inni, um að ræða „einar líf­rík­ustu og vatns­mestu lindár lands­ins sem renna um blásin hraun í umhverfi þar sem inn­grip manns­ins eru lítil auk þess sem vatna­sviðið er talið alþjóð­lega mik­il­vægt fugla­svæði.“

Útlit virkj­un­ar­innarFram­kvæmda­að­ilar gerðu ráð fyrir að tak­marka áhrif á fiski­stofna, sem Fiski­stofa hafði varað við að yrðu skað­leg, með því að veita far­vegi fram­hjá virkj­un­inni fyrir fiska.

Í mati Skipu­lags­stofn­unar er lýst gildi Svart­ár­svæð­is­ins fyrir ferða­menn. „Upp­lif­un­ar­gildi Svartár er mikið en áin flæðir með­fram grónum bökkum um fossa, gil og flúðir um lands­lag þar sem grósku­miklir árbakkar kall­ast á við hrjóstrugt heiða- og hraun­lands­lag.“

Fram­kvæmdin myndi rýra gildi sér­stæðs, fágæðs eða sér­lega verð­mæts lands­lags út frá fag­ur­fræði­legum og menn­ing­ar­legum mælistikum, að mati stofn­un­ar­innar. „Tilkoma virkj­unar mun breyta veru­lega upp­lifun af svæði næst virkjun og rýra gildi þeirrar sér­stæðu lands­lags­heildar sem Svartá og Suðurá mynda. Samkvæmt vernd­ar­mark­miðum nátt­úru­vernd­ar­laga skal stefnt að því að varð­veita lands­lag sem er sér­stætt eða fágætt eða sér­lega verð­mætt vegna fag­ur­fræði­legs og/eða menn­ing­ar­legs gildis. Skipu­lags­stofnun telur að lands­lag Svartár og Suðurár falli þar undir.“

Auk áhrifa af virkj­un­inni, þar sem áin þurrkast upp á um þriggja kíló­metra kafla, er gert ráð fyrir um 47 kíló­metra löngum raf­streng í jörð. Gera þarf breyt­ingu á aðal­skipu­lagi Þing­eyj­ar­sveitar fyrir virkj­un­ina, sem nær yfir um 9 hekt­ara svæði.

Samkvæmt lögum hefði virkj­unin ekki þurft að fara í heild­stætt umhverf­is­mat þar sem hún féll rétt neðan við 10 megawatta við­mið.

Fellur rétt neðan við viðmið um 10 megawött

Svart­ár­virkjun er fyr­ir­huguð allt að 9,8 megawött í afkasta­getu, en í lögum um verndar- og orku­nýt­ing­ar­á­ætlun er við­miðið um virkjarnir sem sæta heild­stæðri grein­ingu og mati verk­efn­is­stjórnar ramma­á­ætl­unar 10 MW og stærri. Þetta gagn­rýnir Skipu­lags­stofnun í nið­ur­stöðum sínum.

„Sú virkjun sem hér er til umfjöll­unar, sem er áformuð 9,8 MW, sýnir veik­leika þess að ákveðið upp­sett afl segi alfarið til um það hvaða fram­kvæmdir skulu teknar fyrir í ramma­á­ætlun. Hér er um að ræða virkjun undir þeim stærð­ar­mörkum sem mun að mati Skipu­lags­stofn­unar hafa veru­lega nei­kvæð umhverf­is­á­hrif og til­efni hefði verið til að meta með öðrum virkj­un­ar­kostum í ramma­á­ætlun.“

Heiðar Guð­jóns­sonFor­stjóri fjöl­miðla­fyr­ir­tæk­is­ins Sýnar, sem skráð er í íslensku kaup­höll­ina og rekur meðal ann­ars Stöð 2, Vísi og Bylgjuna, er helsti for­sprakki Svart­ár­virkj­unar.

Mynd: Sýn

Vilja svæðið á náttúruminjaskrá

Meðal þeirra sem hafa varað við Svart­ár­virkjun eru Nátt­úru­fræði­stofnun Íslands, sem leggur til að svæðið fari á fram­kvæmda­á­ætlun nátt­úru­minja­skrár vegna ferskvatns­vist­gerðar og fugla­lífs. Einnig hefur verið stofnað sér­stakt Vernd­ar­fé­lag Svartár og Suðurár til að vinna gegn virkj­un­ar­á­formunum.

For­sprakkar Svart­ár­virkj­unar eru hópur athafna­manna, sem Heiðar Guð­jóns­son, einnig for­stjóri fjöl­miðla­fyr­ir­tæk­is­ins Sýnar, leiðir. Í gegnum Ursus ehf. á Heiðar 42,9% hlut í félag­inu Svart­ár­virkjun ehf, sem er alfarið í eigu SSB Orku ehf. Aðrir eig­endur eru Íslands­virkjun ehf. með 50%, sem er í eigu Ölnis ehf, sem er aftur í eigu Auðuns Svafars Guð­munds­sonar og Péturs Bjarna­sonar til helm­inga. Loks er þriðji eig­and­inn Stefán Ákason í gegnum Íshól ehf, með 7,1% hlut í Svart­ár­virkjun.

SSB Orka lagði fram frum­mats­skýrslu sína 1. sept­em­ber 2017 og hélt kynn­ing­ar­fund 25. sept­em­ber sama ár í Kiðagili í Þing­eyj­ar­sveit. Áður hafði verk­efna­stjórn ramma­á­ætl­unar lagt til að Skjálf­anda­fljót yrði sett í vernd­ar­flokk. Full­trúar Fiski­stofu, Umhverf­is­stofn­unar og Heil­brigð­is­eft­ir­lits Norð­ur­lands eystra voru sam­mála um að gera þyrfti umhverf­is­mat, enda væri áin sjald­gæf á heims­vísu, að mati Fiski­stofu.

Skipu­lags­stofnun leit­aði umsagna til Skútu­staða­hrepps, Þing­eyj­ar­sveitar, Ferða­mála­stofu, Fiski­stofu, Heil­brigð­is­eft­ir­lits Norð­ur­lands eystra, Land­græðslu rík­is­ins, Minja­stofn­unar Íslands, Nátt­úru­fræði­stofn­unar Íslands, nátt­úru­vernd­ar­nefndar Þing­ey­inga, Orku­stofn­unar og Umhverf­is­stofn­unar. 

Loftmynd af svæð­inuHópur um verndun Svartár berst gegn fyr­ir­hug­aðri virkjun.

Mynd: Facebook / Vernd­ar­fé­lag Svartár og Suðurár

Segja matsskýrslu framkvæmdaaðila skorta trúverðgleika

Í mats­skýrslu sinni fellir Skipu­lags­stofnun nokkurn áfell­is­dóm yfir vinnu­brögðum fram­kvæmda­að­ila og segir mats­skýrslu SSB Orku miða að því að „draga úr mik­il­vægi áhrifa­svæðis fram­kvæmd­ar­innar og mögu­legum áhrifum fram­kvæmd­ar­innar“. Dæmi séu um að nið­ur­stöður athug­ana og álykt­anir sem dregnar eru í sér­fræði­skýrslum um mögu­leg nei­kvæð áhrif séu ekki reif­aðar í mats­skýrsl­unni og að óvissa um áhrif vegna tak­mark­aðra upp­lýs­inga sé ekki túlkuð af varúð í sam­ræmi við aðstæður.

„Þessi efn­is­tök kasta rýrð á trú­verð­ug­leika mats­skýrsl­unnar,“ segir Skipu­lags­stofnun.