Fjöl­margar styttur og minn­is­merki hafa verið rifin niður eða fjar­lægð í Banda­ríkj­unum síð­ustu vikur og einnig í öðrum löndum þar sem mót­mæl­endur krefj­ast upp­gjörs við ras­isma for­tíðar og nútíðar. Neistinn sem kveikti bálið var dauði blökku­manns­ins George Floyd í haldi lög­reglu en í mörgum til­vikum er um að ræða styttur sem aðgerða­sinnar höfðu barist gegn ára­tugum saman. Aðrir vilja meina að þetta séu skemmd­ar­verk á sögu­legum verð­mætum en hver byggði þessar styttur, hvers vegna og hvað segir sagan okkur um önnur minn­is­merki sem hafa verið fjar­lægð?

Banda­rísku borg­ara­styrj­öld­inni, eða þræla­stríð­inu, lauk árið 1865 með afger­andi sigri norð­ur­ríkj­anna sem afnámu þar með þræla­hald fyrir sunnan. Stríðið stóð í fjögur ár og kynnu margir að halda að styttur af leið­togum suð­ur­ríkj­anna hafi verið reistar á þeim tíma eða stuttu á eftir. Stað­reyndin er sú að mörg þau minn­is­merki sem við sjáum í dag voru ekki reist fyrr en á bil­inu 1920 til 1960 þegar bar­átta blökku­fólks fyrir borg­ara­legum rétt­indum stóð sem hæst.

Það var engin til­viljun. Styttur þessar og minn­is­varðar voru hluti af áróð­urs­her­ferð íhalds­samra kyn­þátta­hat­ara sem börð­ust á hæl og hnakka gegn þeim breyt­ingum sem menn eins og Martin Luther King létu lífið fyrir. Stytt­urnar voru afhjúpaðar á sama tíma og á sömu stöðum og ofbeldið gegn blökku­fólki var hvað verst um mið­bik 20. aldar. Með þessum hætti var vís­vit­andi verið að senda þeldökkum Banda­ríkja­mönnum mjög skýr skila­boð um hver staða þeirra væri og yrði um alla fram­tíð.

Það er í þessu sögu­lega sam­hengi sem krafan um að stytt­urnar víki kemur fram, ekki af því að fólk vilji skemma minjar frá 19. öld. Minn­is­varðar þessir voru reistir mun síðar og ekki til að minn­ast sög­unnar heldur end­ur­skrifa hana.

Glataður málstaður

Mýtan um hinn glat­aða mál­stað eða „Lost cause“ er rót­gróin í suð­ur­ríkjum Banda­ríkj­anna. Í stuttu máli gengur hún út á að þræla­stríðið hafi alls ekki snú­ist um þræla­hald heldur yfir­gang norð­ur­ríkj­anna sem hafi ekki getað unað þeim fyrir sunnan að lifa og skipu­leggja sam­fé­lag sitt eftir eigin höfði og menn­ingu. Stytt­urnar eru þannig end­ur­túlk­aðar í seinni tíð sem minn­is­merki um hug­rakkt fólk sem barð­ist fyrir góðum mál­stað og þá aðeins í sjálfs­vörn.

Sann­leik­ur­inn er sá að nær allir leið­togar suð­ur­ríkja­hers­ins og þeir sem fjár­mögn­uðu stríðs­rekst­ur­inn voru vell­auð­ugir menn sem áttu stórar plantekrur og ógrynnin öll af þrælum (hers­höfð­ing­inn Stonewall Jackson ver­andi helsta und­an­tekn­ingin frá þeirri reglu). Hags­munir þeirra í stríð­inu sner­ust að öllu leyti um að halda blökku­fólki í ánauð, þó að þeir hafi vissu­lega haldið margar róm­an­tískar ræður til að fegra sig og blása her­mönnum sínum bar­áttu­anda í brjóst.

Sagn­fræð­ingar í dag gefa ekk­ert fyrir þá sögu­skoðun að þræla­stríðið hafi verið rétt­lát sjálfs­vörn en mýtan lifir góðu lífi. Fyrir vikið er stór hópur fólks, sér­stak­lega í suð­ur­ríkj­unum, sem lítur á það sem per­sónu­lega og menn­ing­ar­lega árás að ráð­ast gegn styttum af hers­höfð­ingjum þræla­stríðs­ins.

Samkvæmt rann­sókn sem gerð var af Smith­son­ian stofn­un­inni hefur það kostað vel á sjötta millj­arð íslenskra króna af banda­rísku skattfé að við­halda minn­is­merkjum um suð­ur­ríkja­leið­toga síð­ast­lið­inn ára­tug. Það væri ekki gert nema með stuðn­ingi stórs hóps íhalds­samra kjós­enda sem eru einmitt þeir sem almennt leggj­ast mest gegn rík­is­út­gjöldum. Í þessu til­viki gera margir þeirra und­an­tekn­ingu.

Í umsögn um nið­ur­stöður rann­sóknar Smith­son­ian segir sagn­fræð­ing­ur­inn Karen Cox við háskól­ann í Norður-Karólínu: „Með þessu er sjálft ríkið að styðja við rang­hug­mynd­ina um glat­aða mál­stað­inn, að nota skattfé með þessum hætti er til merkis um sam­þykki yfir­valda. Hvað segir það við þeldökka rík­is­borg­ara eða aðra rík­is­borg­ara, hvað segir það við yngstu kyn­slóð­irnar?“ segir Cox.

Aldalöng hefð að ráðast á styttur

Annar virtur sagn­fræð­ingur, Karen L. Thompson pró­fessor við John Jay College of Criminal Justice í New York, hefur vakið athygli á sam­fé­lags­miðlum fyrir að styðja kröfur mót­mæl­anna og hefur hún jafn­vel gefið góð ráð um hvernig best sé að rífa styttur niður af stöllum. Sagði hún að betra væri að nota keðjur en reipi þar sem það síð­ar­nefnda gæfi of mikið eftir og skap­aði aukna hættu fyrir við­stadda.

Thompson hefur einnig deilt ofan­nefndum kostn­að­ar­tölum frá Smith­son­ian á Twitter reikn­ingi sínum og segir að allir þessir millj­arðar ættu frekar að fara í að varð­veita sögu­frægar minjar frá frels­is­bar­áttu blökku­manna og frum­bygga sem flestar eru í nið­ur­níðslu eftir ára­tuga van­rækslu.

„Margir halda að sem pró­fessor í lista­sögu vilji ég varð­veita allar minjar en ég geri mér grein fyrir að það kostar sitt,“ segir Thompson. „Það kostar bók­staf­legt stórfé að við­halda þessum styttum [af leið­togum suð­ur­ríkj­anna]... Þegar mót­mæl­endur rifu niður svo­nefnda Silent Sam styttu við háskól­ann í Norður Karólínu fyrir tveimur árum til­kynntu stjórn­endur skól­ans að þeir hygð­ust ekki bara laga hana heldur reisa heilt safn utan um stytt­una fyrir tæpar sjö hund­ruð millj­ónir íslenskra króna og verja svo meira en 130 millj­ónum árlega í við­hald og örygg­is­gæslu. Þarna er bara verið að sturta niður pen­ingum.“

Dag­blaðið New York Times tók Thompson tali til að ræða sjón­ar­horn hennar á deil­una og í því við­tali sagði hún að fólk fyrr á öldum hafi gert sér fylli­lega grein fyrir því að styttur væru ekki var­an­legir hlutir. „Sem sagn­fræð­ingur í lista­sögu veit ég að eyði­legg­ing er normið og varð­veisla sjald­gæf und­an­tekn­ing. Mann­kynið hefur reist minn­is­varða um fólk og hug­mynda­fræði allt frá því að við byrj­uðum fyrst að búa til list. Og um leið og við byrj­uðum að reisa þessar styttur var fólk að rífa þær niður í sífellu,“ segir Thompson.

„Og um leið og við byrj­uðum að reisa þessar styttur var fólk að rífa þær niður í sífellu“

„Við erum t.d. að tala um laskaðar styttur af kon­ungum Assyr­íu­manna og á þeim má finna áletr­anir þar sem segir að sá sem vogi sér að hrófla við stytt­unni skuli þjást það sem hann eigi eftir ólifað og þess háttar. Fyrir vikið vitum við að árásir á styttur urðu strax ein af aðferðum bylt­ing­ar­sinna til að kalla fram breyt­ingar. Þeir rifu niður þessa styttu tvö þús­und og sjö hund­ruð árum fyrir krists­burð. Það ætti því alls ekki að koma neinum á óvart að sjá fólk í dag beita sömu aðferðum til að ráð­ast á þá hug­myndaræði sem styttur standa fyrir.“

Fortíðin alltaf í endurskoðun

„Hugsum líka bara aðeins um bronsið,“ segir Thompson. „Flestar þessar styttur í suð­ur­ríkj­unum eru einmitt gerðar úr bronsi sem er málmur sem er mjög auð­velt að bræða niður og end­ur­nýta. Grikkir til forna byggðu líka mörg sín helstu minn­is­merki úr bronsi en nán­ast ekk­ert af þeim stendur eftir í dag. Það er vegna þess að í hvert sinn sem það urðu stjórn­ar­skipti eða stríð braust út voru menn fljótir að bræða stytt­urnar niður og ýmist komu brons­inu í verð, bjuggu til vopn eða reistu nýja brons-styttu af ein­hverjum öðrum. Svona er öll lista­sagan, saga breyti­legrar holl­ustu og for­tíðar sem var jafn óðum end­ur­skrifuð... Ég held að okkar kyn­slóð hugsi um lista­verk á opin­berum stöðum sem eitt­hvað var­an­legt en það er ekki í neinum takt við mann­kyns­sög­una.“

Thompson segir að lík­lega sé ástæðan sú að Banda­ríkja­menn hafi verið ríkt sam­fé­lag í svo langan tíma, auk þess að vera lausir við stríð heima­fyrir. Þeir séu ekki vanir svipt­ingum sög­unnar á sama hátt og kannski aðrar þjóðir.

 „Styttu-árás­irnar sýna hversu mjög hvít kyn­þátta­hyggja er sam­ofin banda­rísku sam­fé­lagi“

„Þessar nýj­ustu árásir á styttur eru til merkis um að vand­inn í dag er ekki bara hvað skuli gera í fram­tíð­inni heldur hvernig megi gera upp for­tíð­ina sem þjóð, sem þjóð­fé­lag og sem heims­byggð,“ segir Thompson. „Styttu-árás­irnar sýna hversu mjög hvít kyn­þátta­hyggja er sam­ofin banda­rísku sam­fé­lagi - að við þurfum að end­ur­skoða alfarið hvernig við skiljum heim­inn, jafn­vel for­tíð­ina, til að geta horft til bjart­ari fram­tíðar.“