Sigríður Andersen, fyrr­ver­andi dóms­mála­ráð­herra, segir að það yrði nöt­ur­legt ef að á 100 ára afmæl­is­ári Hæsta­réttar yrðu dómar sem varða Ísland kveðnir upp af dóm­urum erlendis við Mann­rétt­inda­dóm­stól Evrópu (MDE). Skrifar hún grein í Morg­un­blaðið í dag um málið, sem ber tit­il­inn „Til hvers að verða 100 ára?“

Stundin greindi frá því á mánu­dag að lög­mönnum þætti und­ar­legt að danski pró­fess­or­inn Mads Bryde Andersen hafi verið val­inn til að halda ávarp á afmæl­is­sam­komu Hæsta­réttar um helg­ina. Hefur hann verið gagn­rýn­inn á MDE og sagt dóm­stól­inn fela í sér ógn við lýð­ræðið.

Fyrir yfir­deild MDE liggur nú mál sem varðar íslenska rétt­ar­kerfið. MDE dæmdi í mars í fyrra íslenska ríkið brot­legt vegna vinnu­bragða Sigríðar Andersen, þá dóms­mála­ráð­herra, þegar hún skip­aði fjóra dóm­ara við Lands­rétt í trássi við mat hæfn­is­nefndar sum­arið 2017. Sagði hún af sér í kjöl­farið. Íslensk stjórn­völd áfrýj­uðu mál­inu til yfir­deildar MDE og fór mál­flutn­ingur fram 5. febr­úar síð­ast­lið­inn, en tekið gæti 12 til 18 mán­uði að fá nið­ur­stöðu.

„Æ oftar heyr­ist hins vegar að menn ætli með sín dóms­mál „alla leið“ og er þá oft­ast verið að vísa til Mann­rétt­inda­dóm­stóls Evrópu (MDE),“ skrifar Sigríður. „Menn mega hins vegar ekki missa sjónar á því atriði einmitt að MDE er sam­starf ríkja en ekki yfir­þjóð­legt vald yfir aðild­ar­ríkj­unum.“ 

Í grein­inni gagn­rýnir Sigríður dóm­stól­inn fyrir form­galla og langa máls­með­ferð. „Efn­is­lega hefur MDE síð­ustu ára­tugi þanið út vald­heim­ildir sínar með því sem hann sjálfur kallar „lif­andi lög­skýr­ingar“ en gagn­rýnendur erlendis hafa kallað „aktí­visma“. Þannig hefur MDE kosið að gefa sátt­mál­anum þá merk­ingu sem dóm­stóll­inn telur við hæfi hverju sinni, alveg óháð skýrum texta sátt­mál­ans. Væru nið­ur­stöður MDE bind­andi að lands­rétti væri MDE að stíga var­huga­verð skref inn í lög­gjaf­ar­starf aðild­ar­ríkj­anna og grafa þar með undan lýð­ræði ríkj­anna,“ skrifar hún.

„Efn­is­lega hefur MDE síð­ustu ára­tugi þanið út vald­heim­ildir sínar“

Sigríður segir að hér á landi sé sam­staða um öll þau atriði sem mann­rétt­inda­sátt­mál­inn tekur til. „Mál­efna­leg gagn­rýni á starf­semi MDE og „lif­andi“ túlkun hans á sátt­mál­anum er ekki á nokkurn hátt aðför að mann­rétt­indum eða mann­rétt­inda­bar­áttu. Þeir sem bregð­ast við slíkri gagn­rýni með hneykslan eða þöggun gera ekki annað en að renna stoðum undir rétt­mæti gagn­rýn­innar,“ skrifar hún.

Telur hún fullt til­efni til að fagna þróun dóm­stóla hér á landi. „Mik­il­vægar rétt­ar­bætur sem gerðar hafa verið á þessum árum eftir lýð­ræð­is­lega umfjöllun lög­gjafans eru til vitnis um það að fer­ill­inn er heilt yfir far­sæll.“

Segir hún að það hafi tekið ára­tuga bar­áttu að fá æðsta dóms­valdið til Íslands þegar full­veldi fékkst frá Dönum. „Með flutn­ingi Hæsta­réttar frá Danmörku til Íslands varð sú grund­vall­ar­breyt­ing á dómum um íslensk mál­efni að þeir voru nú kveðnir upp af dóm­urum sem þurfa sjálfir að búa við dómana. Það væri nöt­ur­legt ef á þessu afmæl­is­ári yrði breyt­ing þar á.“

Ísland full­gilti mann­rétt­inda­sátt­mála Evrópu árið 1953 og lög­festi hann árið 1994. Samkvæmt 2. gr. lag­anna um mann­rétt­inda­sátt­mála Evrópu eru úrlausnir Mann­rétt­inda­dóm­stóls Evrópu ekki bind­andi að íslenskum lands­rétti. Í 46. gr. sátt­mál­ans kemur þó fram að samn­ings­að­ilar séu skuld­bundnir til að hlíta end­an­legum dómi dóm­stóls­ins í hverju því máli sem þeir eru aðilar að.