Dönskum prófessor, sem er þekktur fyrir harða andstöðu sína við Mannréttindadómstól Evrópu (MDE), var boðið að halda ræðu á hátíðarsamkomu um helgina í tilefni af 100 ár afmæli Hæstaréttar Íslands.

Prófessorinn, Mads Bryde Andersen, hefur meðal annars hvatt Dani til að komast hjá því að dómar MDE teljist bindandi þar í landi. Forseti og varaforseti Hæstaréttar tóku ákvörðun um að erindi hans yrði hluti af dagskránni.

Samkvæmt heimildum Stundarinnar þykir mörgum lögmönnum undarlegt að prófessorinn hafi verið valinn til að halda ávarp, í ljósi þess að fyrir yfirdeild MDE liggur nú mál sem varðar íslenska réttarkerfið. MDE dæmdi í mars í fyrra íslenska ríkið brotlegt vegna vinnubragða Sigríðar Andersen dómsmálaráðherra þegar hún skipaði fjóra dómara við Landsrétt í trássi við mat hæfnisnefndar sumarið 2017. Íslensk stjórnvöld áfrýjuðu málinu til yfirdeildar MDE og fór málflutningur fram 5. febrúar síðastliðinn.

Umdeild andstaða við Mannréttindadómstólinn

Hátíðarsamkoman fór fram í Þjóðleikhúsinu í gær og fluttu þar erindi forseti Íslands, ráðherrar, stjórnmálamenn og núverandi og fyrrverandi hæstaréttardómarar. Á meðal gesta var fjöldi lögmanna, embættismanna, sendiherra, starfsmanna réttarkerfisins og stjórnarráðsins, háskólafólks og þingmanna.

Samkvæmt heimildum Stundarinnar komu margir ræðumanna inn á yfirstandandi málsmeðferð yfirdeildar MDE í ávörpum sínum. Þá flutti danski prófessorinn Mads Bryde Andersen fyrirlesturinn „Domstolsaktivisme i og uden for Nordisk ret“ um það þegar dómarar ganga lengra en áður með ákvörðunum sínum og marka stefnu út fyrir þau mörk sem dómstólar hafa miðað við áður.

Andersen hefur verið afar gagnrýninn á MDE og sagt dómstólinn snúa fjölda málum aðildaríkjanna upp í mannréttindamál sem ekkert hafi með slíkt að gera. Hann hefur fært fyrir því rök að Danir geti sagt sig frá Mannréttindasáttmála Evrópu, sem dómstóllinn var stofnaður til tryggja að aðildarríki hans virði. Hann segir dómstólinn pólitískan og telur að Danir ættu að breyta lögum með slíkum hætti að þeir verði ekki lengur bundnir af niðurstöðum MDE. Hefur hann verið gagnrýndur af kollegum sínum í dönskum fjölmiðlum fyrir þessa afstöðu.

„[...] í dag getur þú kallað hvað sem er mannréttindi“

„Við höfum fært okkur frá skýrum og afmörkuðum mannréttindum inn í aðstæður þar sem í dag getur þú kallað hvað sem er mannréttindi og öll samfélagsmál hafa mannréttindavinkil sem þýðir að spurningunni getur verið beint að MDE,“ sagði hann í viðtali við Uniavisen, blað Kaupmannahafnarháskóla. „Þessi þróun er vafasöm. Að hluta af því að hún dregur úr dönsku lýðræði með því að færa pólitískt vald frá Danmörku til dómstóls sem flest okkar vita lítið um. Að hluta af því að það gerðist án umræðu um hvort ætti að gera það.“

Íslenska ríkinu endurtekið dæmt í óhag hjá MDE

Lögmenn sem Stundin ræddi við telja það sérstakt að á afmælisviðburði Hæstaréttar hafi verið fjallað með slíkum hætti um MDE og þá sérstaklega að yfirlýstur andstæðingur aðildar Dana að réttinum hafi flutt erindi. Á undanförnu ári hefur MDE ítrekað dæmt íslenska ríkinu í óhag vegna brota á tjáningarfrelsi blaðamanna og vegna óréttlátar málsmeðferðar, meðal annars í Al Thani og Exeter málunum svokölluðu, auk Landsréttarmálsins. Með boðinu hafi Hæstiréttur verið að upphefja sjónarmið Andersen og gagnrýni hans á hlutverk MDE, sem mörgum í íslenska réttarkerfinu sé farið að þykja full afskiptasamur.

Í svari Hæstaréttar við fyrirspurn Stundarinnar kemur fram að Þorgeir Örlyggson, forseti Hæstaréttar, Helgi I. Jónsson, fráfarandi varaforseti hæstaréttar og Þorsteinn A. Jónsson skrifstofustjóri gerðu boðslistann á viðburðinn með aðstoð fleiri starfsmanna. Þorgeir og Helgi tóku ákvörðun um það hvernig dagskránni yrði háttað.

Á samkomuna var boðið öllum starfsmönnum Hæstaréttar, forseta Íslands, ráðherrum, þingmönnum, fyrrverandi hæstaréttardómurum, forsetum æðstu dómstóla Norðurlanda, sendiherrum erlendra ríkja með búsetu á Íslandi, forseta EFTA dómstólsins, íslenska dómaranum í Mannréttindadómstóli Evrópu, öllum alþingismönnum, dómurum Landsréttar, héraðsdómurum, aðstoðarmönnum dómara í Landsrétti og hjá héraðsdómstólum, ríkissaksóknara og saksóknurum hjá ríkissaksóknara, héraðssaksóknara og saksóknurum hjá héraðssaksóknara, lögreglustjórum, sýslumönnum, ráðuneytisstjórum, skrifstofustjórum í dómsmálaráðuneyti, ríkislögmanni og lögmönnum hjá ríkislögmanni, umboðsmanni Alþingis og lögfræðingum hjá umboðsmanni, lektorum, dósentum og prófessorum við lagadeild Háskóla Íslands og lagadeild Háskólans í Reykjavík, um 50 lögmönnum, stjórn lögfræðingafélags Íslands, stjórn Ákærendafélags Íslands, ritnefnd hátíðarrits Hæstaréttar í tilefni af 100 ára afmæli réttarins, ríkisendurskoðenda, skrifstofustjóra Alþingis, forsetaritara, stjórn Hins íslenska bókmenntafélags, fyrrverandi ríkissaksóknurum og nokkrum fleiri einstaklingum. Kostnaður við viðburðinn liggur ekki fyrir.