Af sykurpúðum

Í frægri til­raun lögðu sál­fræð­ingar við Stanford háskóla eft­ir­far­andi þraut fyrir börn á leik­skóla­aldri: Barnið kom inn í her­bergi þar sem fyrir voru stóll, borð, diskur með girni­legu sæl­gæti (syk­ur­púða), auk stjórn­anda til­raun­ar­innar. Stjórn­and­inn sagði barn­inu að hann þyrfti að skreppa frá. Barninu var jafn­framt sagt að það mætti eiga og borða sæl­gætið. Enn­fremur að ef sæl­gæt­is­mol­inn væri óhreyfður þegar stjórn­and­inn kæmi til baka (eftir 15 mín­útur) myndi öðrum mola verða bætt við. Nið­ur­stöður til­raun­ar­innar voru þær að um þriðj­ungur barna sem tók þátt fékk 2 sæl­gæt­is­mola.

Meiri­hlut­inn, tvö af hverjum þremur börnum, höfðu ekki þraut­seigju eða sjálfs­stjórn til að bíða þó í boði væri tvö­földun ávinn­ings. End­ur­teknar til­raunir hafa gefið sömu nið­ur­stöðu. Síðan hafa sál­fræð­ingar eytt miklu púðri í að skýra skap­gerð, bak­grunn og upp­eldi þeirra barna bíða eftir seinni mol­anum og borið saman við sömu eig­in­leika hinna sem láta sér nægja einn mola „strax“. Skal það ekki rakið frekar í bili. En þann lær­dóm má af til­raun­inni hafa að mann­fólk­inu er ekki áskapað að neita sér tíma­bundið um glaðn­ing, jafn­vel þó ávinn­ingur af frest­un­inni sé ríku­legur (100% ávöxtun á 15 mín­útum). Sú hugsun að það geti verið hag­stætt að neita sér um eitt­hvað gott í dag ef meir gæði eru í boði síðar er lærð, ekki með­fædd.

[adspot]Því er þetta rifjað upp að Covid-19 býður upp á syk­ur­púða-til­raun í breyttu formi og á áður óþekktum skala. Með því að beita tak­mörk­unum á fjölda þeirra sem geta komið saman í opin­beru rými og með því að fyr­ir­skipa „sam­skipta­fjar­lægð“ (social distancing) er hægt að „fletja kúr­f­una“ og draga mjög úr áhrifum far­sótt­ar­innar á líf og heilsu heilu þjóð­anna. En rétt eins og á sér stað í syk­ur­púða­til­raun­inni sem lýst var að framan kemur ávinn­ing­ur­inn af að beita sam­skipta­fjar­lægð og sam­komu­banni ekki í ljós fyrr en eftir ákveð­inn bið­tíma. Og lok­aður bar eða mat­sölu­staður sem lokar mat­salnum skapa hvorki tekjur fyrir eig­and­ann eða neyslu­á­nægju fyrir neyt­and­ann. Af þessu getur orðið óþol og pirr­ingur: Við­skipta­vina­hóp­ur­inn (eða a.m.k. hluti hans) er til­bú­inn til að borða og drekka, fara í lík­ams­rækt, láta klippa sig. Og þá velta eig­endur (eða tals­menn veit­inga­grein­ar­innar, lík­ams­rækt­ar­grein­ar­innar, hót­el­anna, flug­fé­lag­anna) fyrir sér rétt eins og leik­skóla­börnin í Stan­fordtil­raun­inni: Af hverju ekki að hunsa sam­skipta­fjar­lægð og sam­komu­bann og borða syk­ur­púð­ann strax? Hann er þarna núna! Rétt er að halda því til haga að eig­endur þeirra fyr­ir­tækja sem verða fyrir barð­inu á sam­skipta­fjar­lægð­ar­reglu eru ekki að sækj­ast eftir gróða og sæl­gæti, þeir vilja forð­ast tap. En vand­inn er sá að það tap sem má forða á fyrstu stigum stig­mögn­unar far­sóttar er svo marg­falt minna en það tap sem má forða tak­ist að „fletja kúr­f­una“ og koma í veg fyrir útbreiðslu veirunnar sam­kvæmt veld­is­vaxt­ar­for­múlu.

Hvað skal gera þegar eðl­is­á­vísun og með­fædd við­bragðs­mynstur knýr marga til að valda sér og öðrum tjóni? Gott for­dæmi, upp­lýs­ing, kennsla og fræðsla auk laga­boða eru þau tæki sem notuð eru. Kristnum er kennt að breyta eins og frels­ari þeirra breytti (þó sumum gangi það illa), reynt er að kenna börnum og ung­lingum að spara og fjár­festa (fjár­mála­læsi). Laun­þegum og sjálf­stætt starf­andi er skylt sam­kvæmt laga­boði að leggja umtals­verðan hluta tekna í líf­eyr­is­sjóð, enda sýnir syk­ur­púða­til­raunin að ótryggt er að treysta því að ung­lingar hugsi til elli­ár­anna.

Til­rauna­sál­fræð­ing­arnir í Stanford fylgd­ust með atferli þátt­tak­end­anna í syk­ur­púða­til­raun­inni eftir að stjórn­and­inn fór úr her­berg­inu á sjón­varps­skjá. Eins og við mátti búast reyndu margir þátt­tak­enda bæði að borða syk­ur­púð­ann og geyma hann með því að taka örlitla flís. Þeim sem lengst komst tókst að borða megnið af púð­anum en skilja „skurn“eftir svo það leit út fyrir að ekki hefði verið hreyft við sæl­gæt­inu!

Í bar­áttu við drep­sótt grípa margir til svip­aðra aðferða og reyna að sann­færa stjórn­völd um að það sé í lagi að und­an­þiggja þeirra rekstur frá ákvæðum um sam­skipta­fjar­lægð og sam­komu­bönn. Að ekki þurfi að taka sýni af öllum sem koma erlendis frá, að ekki þurfi að íþyngja með greiðslu fyrir sýna­töku, að ekki sé neinn munur á að loka öld­ur­húsum og veit­inga­húsum klukkan ell­efu að kvöldi eða tólf að kvöldi (eða eitt að nóttu eða....). Þetta er full­orð­ins­að­ferðin við að borða flís af syk­ur­púð­anum í þeirri von að það skaði ekki ávinn­ing­inn sem gæti orðið.

[adspot]Í bar­áttu við drep­sótt þarf að beita öllum brögð­unum í bók­inni ef vel á að takast. Gott upp­lýs­inga­flæði frá sótt­varn­ar­yf­ir­völdum og góðar til­lögur almanna­varn­ar­yf­ir­valda duga skammt ef rík­is­stjórn og póli­tískir áhrifa­menn tala við­brögðin niður eins og dæmin sanna. Það þarf stað­festu og skýra sýn og skiln­ing til að standa gegn öllum hags­muna­að­il­unum sem vilja fá smá flís af syk­ur­púð­anum, bara smá rýmkun á reglum, bara smá fleiri erlenda ferða­menn, bara smá lengri opn­un­ar­tíma, bara smá rýmri fjölda­reglur fyrir sam­komur.

Reynsla síð­ustu daga sýnir svart á hvítu að eft­ir­láts­semi gagn­vart sam­skipta­fjar­lægð og smit­vörnum er fljót að verða kostn­að­ar­söm. Nú virð­ist sem rýmkun á skimun­ar­skyldu á landa­mærum Íslands geti sett stórt strik í reikn­ing­inn þegar kemur að skóla­haldi í haust. Sömu­leiðis er lík­legt að ótíma­bær og/eða of víð­tæk opnun landamæra dragi mjög úr mögu­leikum fyrir tón­leika­hald, leik­hús og aðrar fjölda­sam­komur sem fyrst og fremst eru sóttar af inn­lendum neyt­endum. Ákvarð­anir um beit­ingu sam­skipta­fjar­lægðar og sam­komu­tak­mark­ana og skimun á landa­mærum voru, að því er virð­ist, teknar á grund­velli þrýst­ings hags­muna­gæslu­manna og þröngra hags­muna umbjóð­enda þeirra. Ekki á grund­velli hag­ræns upp­gjörs á kostn­aði og ábata. Nágrannar okkar í Noregi létu vinna slíkt upp­gjör í apríl s.l. Þar kom fram að mestu skiptir að halda útbreiðslu niðri og kom­ast hjá að loka skólum og leik­skólum vegna þess hversu hamlandi slíkar lok­anir eru á atvinnu­lífið almennt. Íslensk stjórn­völd þekkja til þeirrar vinnu en hafa ekki látið vinna til­svar­andi álits­gerð mér vit­an­lega. Það er skaði því hugs­an­lega hefði nið­ur­staða slíkrar vinnu haft áhrif. Kannski værum við ekki að velta fyrir okkur að Zoom-væða skóla­kerfið annað miss­erið í röð, hver veit?

Höf­undur er pró­­fessor í hag­fræði við Háskóla Íslands.